American Beauty Sama Mendesa to czarny dramat obyczajowy o mężczyźnie w średnim wieku, który postanawia zbuntować się przeciwko własnej, pozornie idealnej egzystencji — i o tym, jak ta decyzja wciąga w wir wydarzeń całe jego otoczenie.

American Beauty zaczyna się od wyznania śmierci. Lester Burnham, sfrustrowany pracownik agencji reklamowej, mówi nam na początku, że wkrótce zginie — i przez całe dwie godziny obserwujemy, jak do tego dochodzi. Jego małżeństwo z ambitną agentką nieruchomości Carolyn jest fasadą, córka Jane buntuje się przeciwko wszystkiemu, co reprezentuje dom rodzinny, a jedynym impulsem, który wyrywa Lestera z letargu, staje się obsesja na punkcie nastoletniej koleżanki córki. To brzmi jak przepis na melodramat, ale Sam Mendes — wówczas debiutant filmowy po sukcesach w londyńskim teatrze — zrobił z tego coś znacznie bardziej niepokojącego: czarną satyrę na mit amerykańskiego szczęścia, precyzyjnie wykadrowaną i bezlitosną wobec swoich bohaterów.

Zobacz recenzje filmu „American Beauty" na YouTube

Scenariusz napisał Alan Ball, który kilka lat później stworzy Six Feet Under i True Blood. Mendes był jednym z wielu kandydatów do reżyserii — projekt rozważał wcześniej m.in. Mike Nichols czy Robert Zemeckis. Film kręcono w Sacramento i Los Angeles, a Mendes inspirował się teatralną symetrią kadrów, co widać w każdej scenie. Kevin Spacey i Annette Bening celowo spędzali ze sobą jak najmniej czasu przed zdjęciami i na planie, aby wzmocnić ekranowe poczucie dystansu — efekt jest wyczuwalny: ich wzajemna niechęć ma w sobie coś z dobrze naoliwionej maszynerii. Zdjęcia Conrada L. Halla — chłodne, precyzyjne, z obsesją na punkcie czerwieni — stały się jednym z wizualnych symboli kina przełomu wieków.

Na 72. ceremonii wręczenia Oscarów film zgarnął pięć statuetek: najlepszy film, reżyseria, aktor pierwszoplanowy, scenariusz oryginalny i zdjęcia. Bening była nominowana, ale nagrody nie dostała. Złote Globy, BAFTA, owacje krytyków — American Beauty przez lata funkcjonowało jako jedno z tych dzieł, które "definiują dekadę". Na Rotten Tomatoes ma 87% i średnią 8/10. Dziś odbiór jest bardziej skomplikowany: oskarżenia o molestowanie seksualne wysunięte wobec Spacey'ego rzuciły cień na cały film, a Ball przyznał publicznie, że trudno mu oglądać go na nowo przez pryzmat zachowań aktora — szczególnie w kontekście wątku pożądania nieletniej.

Dla społeczności LGBT najciekawszym elementem American Beauty pozostaje postać pułkownika Fittsa, grana przez Chrisa Coopera. Homofobiczny wojskowy, który terroryzuje własnego syna i demonstracyjnie gardzi gejowskimi sąsiadami, nosi w sobie coś, czego nie potrafi ani nazwać, ani wyprzeć. Jego wewnętrzny dramat — represja, zaprzeczenie, gwałtowna kulminacja — to jeden z bardziej przejmujących portretów człowieka uwięzionego w szafie, jaki pojawił się w mainstreamowym kinie lat 90. Film nie jest manifestem queerowym, ale toksyczna męskość i heteronormatywność są tu traktowane jako źródło przemocy — wobec innych i wobec siebie. Syn Fittsa, Ricky, grany przez Wesa Bentleya, funkcjonuje w tym świecie jako rodzaj kontrpropozycji: ktoś, kto patrzy na brzydotę i piękno bez wstydu. Dziś American Beauty ogląda się inaczej niż w 1999 roku — z większą nieufnością, ale też z pełną świadomością, że pewne pytania, które zadaje, wciąż nie mają prostych odpowiedzi.