Prawo w praktyce

Gazeta 8 lutego umieściła w dziale „prawo” artykuł, w którym tłumaczy w jaki sposób osoby żyjące w nieformalnym związku mogą „zabezpieczyć się na „tę okoliczność”. Zdaniem autorki tekstu wystarczy upoważnienie dla lekarza, z powołaniem się na „art. 9 ustawy o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta oraz ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty”. „Artykuł ten jest tendencyjny, tak samo jak jego tytuł” – pisze Jabłońska.

- Zofia Jabłońska -

Zacząć należy od tego, iż prawo polskie nie definiuje konkubinatu – jest to stosunek jedynie faktyczny między dwojgiem ludzi, jak mówi Sąd Najwyższy „podobny do małżeństwa”. Konkubenci nie mają zgodnie z prawem polskim wielu praw – w przeważającej mierze traktowani są przez prawo jak osoby obce. Gdzieniegdzie jednak „osoba pozostająca we wspólnym pożyciu” albo „osoba bliska” ma pewne prawa wynikające z pozostawania w faktycznym związku. Tak jest też w przypadku prawa do informacji medycznej, prawa pochówku, prawa do odmowy składania zeznań, etc.

Zawartość artykułu w „Rzeczpospolitej” należy uznać za nierzetelną, gdyż pokazuje ona tylko wycinek rzeczywistości. Warto wskazać, iż nie samo brzmienie przepisów jest prawem - jeśli konstrukcja przepisu nie gwarantuje możliwości skutecznego skorzystania z niego przez jego adresatów – prawa takiego w praktyce nie ma.

Jeśli pacjent jest nieprzytomny nie może wskazać osoby bliskiej – ani pisemnie ani ustnie. Ponadto zgoda wyrażona na piśmie obowiązuje tylko w jednej placówce zdrowia – nie ma natomiast znaczenia jeśli pacjent trafi do innej placówki. Lekarze powinni udzielać informacji, jednak nie mogąc zweryfikować, czy osoba, która pyta o pacjenta jest w rzeczywistości partnerem – nie robią więc tego, w obawie przez udostępnieniem osobie nieuprawnionej danych wrażliwych, w szczególności gdy pyta partner lub partnerka tej samej płci.

Osoby bliskie pozostające w konkubinacie nie mają możliwości udowodnienia łączących ich relacji – nie ma bowiem dowodów na uczucia, czy więź fizyczną. Wymaganie od osoby, której partner lub partnerka leży nieprzytomny w szpitalu, aby skarżyła decyzję szpitala do dyrektora, a może i wyższych instancji jest zwyczajnie niehumanitarne. Także konieczność zgłaszania świadków na fakt „wspólnego pożycia” w sytuacji śmierci partnera i organizacji pochówku czy też zdecydowania o zabiegu, gdy parter jest nieprzytomny zakrawa na absurd.

Taka sytuacja miała miejsce w sprawie mężczyzny, który chciał wstąpić w stosunek najmu po zmarłym partnerze – miejscowa jednostka gospodarująca nieruchomościami przeprowadziła wszechstronne dochodzenie, wypytując m.in. sąsiadów czy wnioskodawca i zmarły „żyli jak małżonkowie” – takiej więzi nie ustaliła. Pan Kozak, który nie mogąc wyegzekwować swoich praw przez sądem krajowym – zgłosił roszczenie do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – sprawę wygrał. Obecnie w podobnym procesie zapadła uchwała Sądu Najwyższego, gdzie SN stwierdza jednoznacznie, iż „Osobą faktycznie pozostającą we wspólnym pożyciu z najemcą – w rozumieniu art. 691 par. 1 kc – jest osoba połączona z najemcą więzią uczuciową, fizyczną i gospodarczą; także osoba tej samej płci”. Trzeba jednak zaznaczyć, że wspomniany przepis art. 691 kc obowiązuje od 2001 roku, a dopiero w 2012 roku, czyli 11 lat później Sąd Najwyższy uznał, iż przepis ten dotyczy także partnerów tej samej płci. Przez 11 lat niestety „prawo” nie działało uniemożliwiając osobom bliskim jakimi są partnerzy i partnerki jednej płci korzystanie z teoretycznie należnych im praw.

Tym bardziej krytycznie spojrzeć należy na „kompromisowy” pomysł ministra Gowina dotyczący związków partnerskich – proponowana przez niego regulacji nowelizacji kilku przepisów kc i innych ustaw doprowadzi do tego, iż zwiększy się ilość przepisów, których nie będzie można wyegzekwować, a dyskryminacja zmniejszy się tylko teoretycznie – nie zmieni to jednak w ogóle rzeczywistości społecznej.