Gowin, co ty wiesz o…

- Ewa Tomaszewicz -

Nie twierdzę bynajmniej, że Gowin jest fajnym gościem. Nie jest. Jednego mu jednak odmówić nie mogę: potrafi się zachować. Rzadko się unosi. Mówi spokojnie i z ogromną dozą pewności siebie. Bywa wręcz miły. Nie krzyczy i nie zapesza się, jak pewna bardzo już teraz znana posłanka na P. Nie jest wulgarny jak szczęśliwie już zapomniany poseł Węgrzyn, co to lubi sobie popatrzeć na lesbijki. W efekcie to nie Gowin, a wymieniona już posłanka na P stała się główną negatywną bohaterką niedawnej sejmowej debaty nad projektami ustaw o związkach partnerskich. Nie on, choć zrobił rzecz tak naprawdę równie jak nie bardziej skandaliczną co ona – tuż przed głosowaniem wyszedł na mównicę sejmową i zasugerował, że zgodnie ze stanowiskiem rządu wszystkie projekty są niezgodne z Konstytucją. Skłamał. Wykorzystał to, że jest ministrem sprawiedliwości, by w ostatniej chwili ugrać parę głosów przeciw ustawom, z którymi się nie zgadza.

Co Gowin wie o genderze?

Rzecz jasna Jarosław Gowin nie po raz pierwszy użył swojego stanowiska, by spróbować wpłynąć na los zapisów, które nie są zgodne z jego poglądami. Całkiem niedawno śledziliśmy wojnę, jaką wytoczył Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet, którą nazwał dokumentem skrajnie ideologicznym, zagrażającym rodzinie i promującym związki homoseksualne, a przez to niezgodnym z naszą Konstytucją (tak!). O co poszło? O artykuł 12 Konwencji, w którym znalazły się takie oto przerażające słowa: „Strony stosują konieczne środki, aby promować zmiany w społecznych i kulturowych wzorcach zachowań kobiet i mężczyzn w celu wykorzenienia uprzedzeń, zwyczajów, tradycji i wszelkich innych praktyk, opartych na pojęciu niższości kobiet lub na stereotypowych rolach kobiet i mężczyzn”. A konkretnie poszło o owe stereotypowe role kobiet i mężczyzn, w których przeciwnicy i przeciwniczki Konwencji zobaczyli „ideologię gender”, transpłciowość i propagowanie homoseksualizmu.

Cała Polska przez wiele miesięcy tłumaczyła ministrowi sprawiedliwości, że ów straszny gender to nic więcej jak płeć społeczno-kulturowa, czyli cechy, zachowania i role płciowe przypisywane kobietom i mężczyznom (i uważane za odpowiednie dla nich) przez społeczeństwo i kulturę. I że role płciowe to po prostu sposób zachowania, który w danej kulturze jest uważany za typowy (i odpowiedni) dla danej płci. Słowem, w tym artykule Konwencji chodziło jedynie o to, by powalczyć ze stereotypami, zgodnie z którymi od kobiet oczekuje się czegoś innego niż od mężczyzn i inaczej się je ocenia. By nie uznawać kobiety robiącej karierę za agresywną i niekobiecą, podczas gdy mężczyzna w tej samej sytuacji określany jest jako przebojowy i męski. By nie twierdzić, że mężczyzna rezygnujący z pracy i zostający w domu, aby opiekować się dziećmi, jest niemęski, a robiąca to samo kobieta postępuje zgodnie ze swoją prawdziwą naturą. By dowolnie negocjować i kształtować role społeczne przyjmowane przez kobiety i mężczyzn, i by każdy wybór uznawany był za równoprawny, niezależnie od płci osoby, która go dokonuje.

Jasne, że gender ma coś wspólnego z homoseksualnością, bo trudno uznać, że żyjąc w związkach jednopłciowych, realizujemy tradycyjne wzorce kulturowe. I jasne, że zwalczanie stereotypów jest dobre również dla nas. Tyle że pan minister „nie zauważył”, że Konwencja, z którą tak walczył (szczęśliwie nieskutecznie), dotyczy zapobiegania przemocy wobec kobiet i chociażby w tym kontekście jego zarzuty były nie do obronienia. Zresztą, nie oszukujmy się, Jarosław Gowin doskonale wie, co to jest gender i role płciowe, i że w większości przypadków nie mają nic wspólnego z homoseksualnością. On po prostu wspiera tradycyjne wzorce. Cel uświęca środki.

Co Gowin wie o Konstytucji?

Wróćmy do tego, co się wydarzyło w ubiegły piątek. Tuż po tym, jak minister Gowin wygłosił z mównicy opinię o niekonstytucyjności wszystkich projektów, do mikrofonu dorwał się premier Tusk, by stwierdzić, że jego podwładny nie mówił ani w imieniu rządu, ani swojego resortu – jedynie w swoim własnym. Dlaczego zatem Gowin w ogóle powiedział to, co powiedział, narażając się przy okazji swojemu szefowi? Bo jest przeciw związkom partnerskim, podobnie jak był przeciw podpisaniu Konwencji. Jednocześnie jednak musiał znaleźć jakiś dobry powód owego sprzeciwu, wszak uprzedzenia czy homofobia nie brzmią najlepiej (w każdym razie nie w pozującej na europejską i nowoczesną Platformie Obywatelskiej), zdecydował się więc na Konstytucję. W sumie słusznie, bo „niezgodny z Konstytucją” brzmi nieźle, a na dodatek trudno tę zgodność czy niezgodność zweryfikować, zaglądając (jak w przypadku genderu) do Wikipedii. Trzeba się znać. Choć trochę.

Jarosław Gowin nie jest konstytucjonalistą. Nie jest nawet prawnikiem. Jest filozofem. Już to wystarczy, by uznać jego prywatną interpretację artykułu 18 za niewiele wartą. Załóżmy jednak, że wyrobił ją sobie na jakiejś podstawie. Jakiej? Tu zaczynają się schody. Tak, istnieje całkiem sporo opinii specjalistów na temat konstytucyjności projektów ustaw o związkach partnerskich. Kłopot w tym, że bywają one skrajnie różne.

Ogólnie opinie konstytucjonalistów można z grubsza podzielić na trzy grupy*:

– Uznające każdą formę związków partnerskich za niekonstytucyjną. To między innymi opinia prezesa Sądu Najwyższego (a nie, jak błędnie podają media, całego Sądu, czyli wszystkich jego sędziów). Wynika z niej, że nadanie związkom nieformalnym praw musiałoby się odbyć na drodze zmiany poszczególnych zapisów prawnych, np. w prawie podatkowym lub spadkowym, a nie na drodze stworzenia nowego bytu pod nazwą związki partnerskie. Zgodnie z nią wszystkie odrzucone w piątek projekty ustaw były niekonstytucyjne.

- Dopuszczające istnienie związków partnerskich, pod warunkiem że będą się one różnić od małżeństw. Do tej opinii przychyla się między innymi profesor Piotr Winczorek, którego głos jest o tyle cenny, że był jednym z twórców Konstytucji. Z tego typu opiniami jest też jednak spory problem - nie określają one, jak znaczące muszą być te różnice, w związku z czym można uznać i że nieznaczne, choć istotne (jak w projektach RP i SLD), i że bardzo duże (jak w projekcie PO). Wszystko zależy od tego, kogo zapytać.

- Te, których autorzy uważają, że wprowadzenie instytucji związków partnerskich jest nie tyle możliwe, co konieczne, powołując się przy tym na zawartą w Konstytucji zasadę niedyskryminacji. Tak uważa między innymi dr Ryszard Piotrowski. Co ciekawe, zgodnie z częścią opinii z tej grupy niekonstytucyjny jest projekt… Artura Dunina. Bo, nakładając na partnerów takie same obowiązki, jakie mają małżonkowie, nie daje im jednocześnie takich samych praw. Na przykład powstanie wspólnoty majątkowej nie skutkuje możliwością wspólnego rozliczania czy zwolnieniem z podatku od spadku i darowizn.

Co z tego wynika? Kilka ciekawych rzeczy. Po pierwsze – że interpretacja art. 18 Konstytucji zależy od poglądów interpretującego. Po drugie – że nie ma jednej słusznej wykładni tego zapisu i raczej się takowej nie doczekamy (no bo jak ją wybrać? Przez głosowanie? Pytając wszystkich konstytucjonalistów w Polsce i zliczając głosy za poszczególnymi opcjami? Przyglądając się podobnym zapisom w innych krajach?). I po trzecie w końcu – że skoro tak, to decyzja, na której opinii się oprzeć, zależy od polityków. Jeśli będą chcieli uchwalić którąś ustawę, to uznają, że jest konstytucyjna. Jeśli nie, to nie. Inaczej mówiąc, powołując się na Konstytucję, nie stoją na straży żadnego prawa. Po prostu mówią nam: nie, bo nie.

Po co o tym piszę

We wtorek Sojusz Lewicy Demokratycznej ponownie złożył do laski marszałkowskiej projekt ustawy o związkach partnerskich. W środę w jego ślady poszedł Ruch Palikota, a niedługo zrobi to pewnie również Platforma Obywatelska. Temat związków od kilku dni nie schodzi z pierwszych stron gazet, króluje w programach śniadaniowych i publicystycznych, i tak będzie jeszcze przez jakiś czas. Media raczej już nie odpuszczą, będą dopytywać o projekty i śledzić ich losy. W końcu, paradoksalnie, bo przecież odrzucenie projektów miało nas zamknąć na jakiś czas, mamy szansę na prawdziwą debatę. Warto się do niej porządnie przygotować. Wiedzieć, co jest w projektach, jakie sprawy możemy uregulować już teraz, a jakich nie, jakie prawa mają małżeństwa, co to są zachowek, podatek od spadku czy renta rodzinna i ile dni wolnego może wziąć żona na opiekę nad mężem. Nie ma co się łudzić, że dyskusje o związkach partnerskich zawsze będą merytoryczne. Zwykle nie będą. Ważne jednak, byśmy my sami potrafili znaleźć argumenty za tym, że te rozwiązania są i potrzebne, i dopuszczalne w polskim prawie. Nie wierzyli na słowo panom i paniom z mównicy sejmowej tylko dlatego, że mówią o czymś z wielkim przekonaniem albo mają profesorskie tytuły. Nie ufali doniesieniom medialnym. To nie my stanowimy prawo, ale to my mamy szansę przekonać ileś tam osób, że równe prawa się nam należą i nie ma przeszkód, byśmy je mieli.

*Nie jestem prawniczką, w związku z czym moje zestawienie opinii konstytucjonalistów z pewnością nie jest pełne. Przygotowując je, korzystałam z dostępnych w sieci opinii o projektach i rozmów z konstytucjonalistami.