Hermafrodyta ze złotem olimpijskim

Polski ruch LGBT ciągle pozostaje na etapie szukania swoich reprezentantów wśród głośnych nazwisk osób homoseksualnych z przeszłości, tymczasem istnieje także potrzeba odnalezienia znanych postaci nienormatywnych płciowo. Jeśli chodzi o zjawisko obojnactwa, a więc posiadania zarówno męskich, jak i żeńskich narządów płciowych (inne nazwy to hermafrodytyzm i interseksualizm) mieliśmy przynajmniej jedną słynną przedstawicielkę tej grupy wśród polskich sportowców - lekkoatletkę Stanisławę Walasiewicz.

Szybka emigracja

Choć nazywano ją Stanisława, na chrzcie otrzymała imię Stefania. Walasiewicz przyszła na świat 3 kwietnia 1911 roku we wsi Wierzchownia. Zaledwie trzy miesiące później jej rodzice wraz z nowo narodzoną córką, jak wiele rodzin wówczas, wyemigrowali za chlebem do USA. Ojciec był tam robotnikiem w stalowni Cleveland, a matka zajmowała się domem, wkrótce na świat przyszły młodsze siostry Stasi: Zosia i Klara. W szkole Stasię zarejestrowano jako Stellę Walsh, szybko odkryto też jej talent sportowy, znakomicie grała w koszykówkę i baseball, przede wszystkim jednak osiągała znakomite wyniki w biegach. Być może wzięłaby udział już w igrzyskach olimpijskich w Amsterdamie w 1928 roku, ale nie posiadała niezbędnego do startu obywatelstwa amerykańskiego i ukończonych 21 lat.

Choć wychowała się w Stanach, czuła się Polką. Pod koniec lat 20. zaczęła kursować między Polską a Ameryką. Trenowała w kobiecej drużynie Grażyna Warszawa, zaproponowano jej występowanie w polskich barwach. Wielka popularność w kraju zaczęła się w 1930 r., gdy na Światowych Igrzyskach Kobiet Walasiewicz zajęła pierwsza miejsca w biegach na 60, 100 i 200 m. Wówczas po raz pierwszy zdobyła tytuł Sportowca Roku w plebiscycie „Przeglądu Sportowego”.

Najszybsza girl

Prawdziwe szaleństwo przyszło jednak wraz ze zdobyciem olimpijskiego złota w Los Angeles w 1932 roku. Reprezentująca Polskę Walasiewicz była najszybsza w biegu na 100 metrów. Kiedy w październiku 1932 r. przypłynęła do Gdyni, witały ją tłumy, kilka dni później w Warszawie została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi. Na stałe przeprowadziła się do Polski, otrzymała pokój i stypendium, rozpoczęła studia na CIWF (Centralny Instytut Wychowania Fizycznego, obecnie AWF). Znów zajęła pierwsze miejsce w plebiscycie „Przeglądu Sportowego”, ale tym razem tytułu nie oddała przez kolejne trzy lata z rzędu. W rankingu pojawiała się zresztą do końca lat 30., w 1937 i 1938 r. była trzecia.

Nazywano ją „Najszybsza girl” i „Błysk stanu Ohio”. Stanisław Petkiewicz pisał na łamach „Przeglądu Sportowego”: Jak przedstawia się Walasiewiczówna w porównaniu z zawodnikami? Biega ona tak jak lepsi lekkoatleci. Jest średniego wzrostu i silnie umięśniona. Jej krok nie jest niepewny, a styl niedołężny, co zauważyć można u większości lekkoatletek. Jej styl – jednoczesny wysiłek wszystkich mięśni, jest delikatny i płynny i nie wykazuje żadnego naprężenia. I to jest jej atutem. […] Walasiewiczówna nigdy nie zagrozi rekordom Simpsona czy Paddocka. Ale jak twierdzą fachowcy, „girl z Cleveland” podejdzie najbliżej do wyników męskich ze wszystkich kobiet świata.

Porównania do mężczyzn pojawiać się będą wielokrotnie. Męskie rysy twarzy, atletyczna budowa i świetne wyniki na bieżni sprawiły, że o Walasiewicz plotkowano jako o mężczyźnie nieudolnie udającym kobietę. Oficjalnie przedstawiano ją jako typ amerykańskiej dziewczyny – wysportowanej i samodzielnej, całkowicie poświęconej sportowi, która nie ma czasu na miłostki. Jej nazwisko wymieniano zawsze z charakterystyczną końcówką „-ówna”, która przypominała, że mamy do czynienia z kobietą, w dodatku panną. Sama Walasiewicz musiała mieć dystans do swojego typu urody i sukcesów sportowych, skoro w jednym z wywiadów mówiła: Biegała również moja siostra Klara. Ale ona była ładną dziewczyną i biegała za chłopakami.

Szybkie decyzje

Walasiewicz była zdecydowaną faworytką w biegu na 100 metrów w czasie słynnej Olimpiady w Berlinie w 1936 r., która otwierał sam Hitler. Skończyło się na srebrnym medalu, najszybsza okazała się wysoka i solidnie zbudowana Helen Stephens ze Stanów Zjednoczonych. Katolickie i antysemickie pismo „Mały Dziennik” próbując zdyskwalifikować konkurentkę Polki napisało wówczas: ktoś znany twierdzi, że Stephens jest mężczyzną. Dodawano także: Walasiewiczówna jest niezadowolona ze swojego miejsca i zapowiedziała wycofanie się z czynnego życia sportowego. Utrata tytułu najszybszej kobiety świata załamała ją psychicznie.

Ze sportu Walasiewicz nie zrezygnowała, ale wróciła do USA, do rodzinnego Cleveland, tam także przeżyła wojnę. W 1956 r. w wieku 45 lat wyszła za mąż za kiepskiego boksera – Harry'ego Neila Olsona. Małżeństwo szybko się rozpadło, według niektórych informacji zostało zawarte jedynie w celu zdobycia amerykańskiego obywatelstwa, według innych źródeł Walasiewicz uzyskała je już w 1947 roku. Do końca życia posługiwała się podwójnym nazwiskiem Walsh-Olson.

Po zakończeniu kariery sportowej stała się aktywną działaczką polonijną i trenerką młodych zawodniczek. Po raz ostatni przyjechała do Polski w 1977 roku, by jako gość honorowy wziąć udział w III Polonijnych Igrzysk Sportowych w Krakowie. Swoistą atrakcją zawodów była znakomita forma 66-latki, jeszcze raz pobiegła wówczas w biegu na 60 m.

Szybka śmierć

Walasiewicz zginęła 4 grudnia 1980 r. na parkingu centrum handlowego, postrzelona przez przypadkowego rabusia. W czasie sekcji zwłok koroner odkrył, że denatka posiadała zarówno żeńskie, jak i męskie narządy płciowe, zresztą jedne i drugie nie w pełni rozwinięte. Okazało się także, że miała chromosom Y typowy dla płci męskiej. Do Polski dotarła zwulgaryzowana wersja tego odkrycia, w której Stanisława Walasiewicz okazała się po prostu mężczyzną.

Funkcjonowanie tej plotki najlepiej ilustruje prostacki i pełen błędów tekst Pawła Zarzecznego, opublikowany w 1999 r. w miesięczniku „Max: Kiedyś też bywały babochłopy, o tak. Sławny i smutny (w Polsce wyciszany) jest przykład Stelli Walsh-Walasiewicz, która przed wojną zdobyła dla Polski złoto w sprincie na igrzyskach w Los Angeles. Zbyt ładna Stella vel Stanisława nigdy nie była, ale żeby posuwać się aż do podejrzeń o inną płeć – nikt by się nie ośmielił. Aż kiedyś, w latach 80. padła ofiarą napaści pod amerykańskim sklepem i w tragicznych okolicznościach zginęła. Przybyły na miejsce policjant stwierdził, że zastrzelona nie jest Stanisławą, a Stanisławem, i że ma męskie narządy płciowe. Zagadka tego nagle odkrytego prącia nie zostanie pewnie nigdy wyjaśniona, ale na sprinterskie wyniki Walasiewiczówny rzuca jednak światło dość paskudne. A był to dopiero początek procesu, w którym kobiety straciły swą kobiecość.

W rzeczywistości Walasiewicz nie była mężczyzną, ale hermafrodytą definiującą się jako kobieta. Jej sytuacją tłumaczył dr Stanisław Dulko: Podczas sekcji Stanisławy Walasiewicz wykryto, że ma ona męskie i żeńskie narządy płciowe, jedne i drugie nie w pełni rozwinięte. Zatem członek, który posiadała, mógł być bardzo słabo wykształcony, zdeformowany, albo mógł być zaledwie zalążkiem członka, co przy oględzinach noworodka mogło wyglądać na przerośniętą łechtaczkę lub fałd skórny. W miarę upływu lat, jak u każdego człowieka, narząd ten mógł się trochę rozwinąć i urosnąć. Według badań około 1% populacji wykazuje pewien stopień interseksualności, a około 0,1%-0,2% populacji wymaga ingerencji medycznej.

Historia Walasiewicz powróciła, gdy zaczęto sugerować, aby w związku z odkryciem koronera pośmiertnie pozbawić Polkę medali olimpijskich. Ostatecznie Międzynarodowy Komitet Olimpijski nie zdecydował się anulować jej rekordów.

Pisząc tekst korzystałem z artykułów: „Walasiewicz była kobietą” Claudii Snochowskiej-Gonzales („Wysokie Obcasy”, nr 32/2004), „Stanisława? Stanisław? Stefania!” Edwarda Walasiewicza (www.bieganie.com.pl), „Zapomniana legenda: Stanisława Walasiewicz” Krzysztofa Kraśnickiego („Dobry znak”, nr 3/2009), „Sport brudny, sport trudny” Pawła Zarzecznego („Max”, nr 9/1999) i zbioru „Przegląd Sportowy – Plebiscyty. Od Kuchara do Maliny” (Warszawa 1988).