Droga do "Tęczowej rewolucji"

Prace nad książką „Tęczowa rewolucja” to zapis trwających ponad pięć lat starań, by jak najwięcej znanych osób przestało ukrywać, że są gejami lub lesbijkami. W ostatnim czasie ten proces zdecydowanie przyspiesza, także dzięki głośnym coming outom m.in. Tomasza Raczka czy Jacka Poniedziałka.

Była jesień 2005 roku. Na Innej Stronie pojawiło się ogłoszenie zamieszczone przez Kampanię Przeciw Homofobii, że powstający magazyn LGBT poszukuje współpracowników/czek. Na spotkaniu byłem jedynym, który zjawił się właśnie po przeczytaniu tego ogłoszenia. Pozostałe osoby były już bliżej lub dalej związane z KPH, w tym redaktorka naczelna Ewa Tomaszewicz, która pełniła swą funkcję przez ponad trzy lata.

Pismo nazwaliśmy „Replika” i zaczęły się prace nad początkowym „zerowym” numerem. Wówczas magazyn dla społeczności nieheteroseksualnej był szczególnie potrzebny, zaczynała się „rewolucja moralna” IV RP, właśnie brutalnie rozpędzono listopadowy Marsz Tolerancji w Poznaniu, a kilka miesięcy wcześniej ulicami Warszawy przeszła zakazana – jak się ostatecznie okazało, zakazana nielegalnie - Parada Równości.

Krótka lista się wydłuża

Uznaliśmy, że w każdym numerze powinien znaleźć się wywiad ze znaną postacią życia publicznego, która opowie o swojej „odmiennej” orientacji. Zgłosiłem się do przeprowadzania tych rozmów, bo nie miałem wątpliwości, że jedna z najlepszych – choć wcale nie najłatwiejszych – dróg do zmiany postaw wobec osób LGBT i zmiany postaw samych osób LGBT wiedzie właśnie przez gwiazdy i osobistości życia publicznego, które nie wstydzą się, że są gejami/lesbijkami. Bałem się tylko, co będzie po kilku numerach, kiedy wyczerpiemy krótką listę z garstką ujawnionych wówczas osób. Na szczęście okazało się, że nie wszystko można przewidzieć.

W połowie grudnia 2005 r. „Fakt” ogłosił na pierwszej stronie: „Jacek Poniedziałek: jestem gejem”. Jeszcze tego samego dnia zaaferowana miła pani w kasie TR Warszawa skontaktowała mnie ze znanym aktorem, który zgodził się na wywiad.

Zaraz po Jacku Poniedziałku, w marcu 2006 r. słynny coming out na antenie radia Tok FM zrobił Jakub Janiszewski. Dziennikarz dyskutował na antenie z dyrektorem jednego z warszawskich liceów, które nie wpuściło Roberta Biedronia, ówczesnego szefa KPH na wcześniej umówione spotkanie, bo „była akurat środa popielcowa”. Gdy dyrektor wspomniał, że jest „liberałem”, Janiszewski nie wytrzymał i wypalił: Nigdy wcześniej tego nie mówiłem publicznie, ale też jestem gejem. czy w związku z tym powinno się mnie zdjąć z anteny w środę popielcową?

Kilka miesięcy później comingoutowego wywiadu udzieliła mi redakcyjna koleżanka Janiszewskiego – Anna Laszuk, która kończyła wówczas pracę nad swoją książką „Dziewczyny, wyjdźcie z szafy!” będącą zbiorem wywiadów z polskimi lesbijkami.

Oczywiście nie tylko najnowsze ujawnienia nas w „Replice” interesowały. Zwracaliśmy się też z prośbą o wywiady do osób, których coming out w chwili publikacji był już historię. W ten sposób w pierwszych numerach pojawiły się rozmowy z Izabelą Filipiak, Krystianem Legierskim, Małgorzatą Rawińską czy Bartoszem Żurawieckim.

Póki nie zaprzeczysz - jesteś hetero

Jednocześnie proponowaliśmy wywiady osobom, których homoseksualność była publiczną tajemnicą poliszynela (w prywatnych rozmowach niczego nie próbowali ukrywać) i oczywiście nierzadko spotykaliśmy się z odmowami. Opowiedziałem o nich Kindze Dunin, która podrzuciła pomysł: napisz fikcyjny wywiad, wykorzystując te wszystkie dziwaczne argumenty, które od nich słyszysz. Tak powstał tekst „Nie powiem, że jestem gejem” („Replika” nr 7) będący swoistą kompilacją argumentacji odmów, z którymi się spotkaliśmy.

Generalnie osoby, które odmawiały, najczęściej powtarzały jak mantrę retorykę wziętą żywcem z prawicowej, homofobicznej propagandy, a mianowicie: „nie mówię o mojej orientacji seksualnej, bo to prywatna sprawa”. Ten argument to prawdziwy hit niewyoutowanych.

W ten sposób gładko zamyka się usta wielu gejom i lesbijkom - gładko, bo tak naprawdę oni sami je zamykają, uznając pogląd o „prywatności orientacji seksualnej” za własny. I grzecznie milczą, gdy tymczasem heterycy i heteryczki bez żenady trąbią o swej orientacji wszem i wobec i nikt jakoś nie krzyczy, że to „prywatna sprawa”. Bynajmniej, nie chodzi tylko o celebrytów i tabloidy. Wszak prezydent i premier również nie ukrywają swoich żon. Dlaczego więc na przykład Tomasz Raczek miałby ukrywać swego partnera, Marcina Szczygielskiego?

Obaj doszli do właśnie takiego wniosku pod koniec 2007 r. i udzielili „Replice” wywiadów. W tym samym czasie tancerz Michał Piróg przeciął spekulacje brukowców, że jest w związku z Edytą Herbuś. Edyta to koleżanka, a on jest gejem. Raz, dwa, krótko i treściwie. „Replice” opowiedział parę miesięcy później, że ma za sobą kilkuletni związek, który musiał ukrywać i „nigdy więcej!”.

Niektóre osoby wskazywały niechęć do jednoznacznego określania się jako jedną z przyczyn niemówienia o sobie „jestem gejem”, „jestem lesbijką”. Szkopuł w tym, że żyjemy w kulturze, w której wszyscy – chcemy czy nie - otrzymujemy z założenia etykietkę „hetero”. I z taką etykietką żyjemy, dopóki jej nie zaprzeczymy. Wiedziała o tym doskonale Marta Konarzewska, która mimo awersji do etykietek napisała „jestem lesbijką”. A reżyserka i polityczka Magda Mosiewicz, która nie chciała się definiować jako lesbijka, po prostu powiedziała o tym, że jest w związku z kobietą.

W 2009 roku Krzysztof Tomasik przeprowadził wywiad z Michałem Sieczkowskim, reżyserem i aktorem (znanym m.in. z serialu „Plebania”), który jako pierwszy w Polsce powiedział o tym, że jest gejem i ma dziecko. Do dziś Sieczkowski pozostaje jedynym wyoutowanym homoseksualnym rodzicem w naszym kraju. A nasz wywiad z nim jest w moim przekonaniu jednym z najważniejszych tekstów „Repliki” oraz książki „Tęczowa rewolucja”.

Mniej więcej w tym samym czasie otworzyła się polska szafa transseksualna. Wielka w tym zasługa Anny Grodzkiej i kierowanej przez nią organizacji Trans-Fuzja.

I tak się jakoś niesamowicie zrobiło, że „tęczowych rewolucjonistów/ek” wciąż przybywa. Tylko w zeszłym roku warszawski biznesmen Karol El Kashif opowiedział publicznie, co to znaczy być gejem i żyć z wirusem HIV, a szkolną homofobię opisała pierwsza wyoutowana nauczycielka - wspomniana już Marta Konarzewska. W wydanej rok temu autobiografii „Kręgi obcości” po raz pierwszy o swej homoseksualności napisał 76-letni wybitny językoznawca, profesor Michał Głowiński, a kilka miesięcy później w „New York Timesie” coming out zrobił profesor Ireneusz Krzemiński.



To już nie wyjątki, to rewolucja

Kiedy w redakcji zastanawialiśmy się, jak uczcić pięciolecie „Repliki”, pojawił się pomysł książki zbierającej nasze wywiady.

Tak powstała „Tęczowa rewolucja” (pod redakcją Krzysztofa Tomasika i moją), która pojawia się właśnie w księgarniach. Zawiera ona 35 rozmów, które przeprowadziło dziewięcioro autorów/ek - oprócz nas dwóch są to Maciej Kirschenbaum, Maciej Kucharski, Magdalena Pocheć, Małgorzata Rawińska, Bartosz Reszczak Ewa Tomaszewicz. Jako extra dodatek mamy w „Tęczowej rewolucji” nigdzie wcześniej niepublikowaną rozmowę Katarzyny Bielas, dziennikarki „Dużego Formatu” „Gazety Wyborczej” z Tomaszem Basiukiem, dyrektorem Ośrodka Studiów Amerykańskich UW.

Naszym zadaniem było pokazanie, jak wiele w przestrzeni publicznej mamy już osób, które nie robią tajemnicy ze swojej nieheteroseksualności i jak daleką drogę przeszliśmy od początku lat 90., kiedy ujawnienia Marka Barbasiewicza, Juliana Stryjowskiego czy Jerzy Nasierowskiego były wyjątkami nie układającymi się we wspólną narrację. Teraz mamy do czynienia z całym „pokoleniem”, którego jednak nie łączy ani wiek, ani płeć - raczej poczucie, że homo-, bi- czy transpłciowość nie może być ani tabu, ani powodem do pogardy czy dyskryminacji. Ta lawina ruszyła i nie da się już jej powstrzymać.

Jeszcze 10 lat temu polscy geje i lesbijki byli „podmiotami” właściwie bezimiennymi. Dzięki „Tęczowej rewolucji” widać, że w ciągu tych kilku lat geje i lesbijki zyskali w Polsce twarze, imiona i nazwiska. Wiele twarzy, wiele imion i wiele nazwisk. Im jest ich więcej, tym trudniej wcisnąć nas w stereotypy.

Lista bohaterów/ek „Tęczowej rewolucji” nasuwa pewne refleksje. Okazuje się, że mamy urodzaj wyoutowanych gejów pisarzy. Chciałoby się mieć więcej otwartych lesbijek. Reprezentacja literki „B” ze skrótu LGBT też nie jest zbyt potężna: za jaskółkę robi dramaturg Igor Stokfiszewski.

Za to nie możemy narzekać na sojuszników/sojuszniczki spod znaku „H”. Kinga Dunin, Piotr Pacewicz, Marzanna Pogorzelska i Magdalena Środa to tylko nasi „przykładowi” przyjaciele - ludzie, który mają świadomość, że ich hetero orientacja nie jest oczywistością i bez których „tęczowa rewolucja” nie byłaby możliwa. To ludzie, dla których my - osoby LGBT - to nie oni. To my - wszyscy ci, którzy o orientacji seksualnej, również swojej własnej, mogą rozmawiać bez tabu i opowiadają się za równością praw bez względu na nią.

Bohaterowie/bohaterki „Tęczowej rewolucji” opowiadają o...:

Tomasz Raczek, krytyk filmowy, wydawca, m.in. o sytuacji gejów i lesbijek w PRL-u, o drodze do swojego coming outu w 2007 r. i o gejowskich divach

Anna Laszuk, dziennikarka (radio TOK FM), m.in. o książce „Dziewczyny, wyjdźcie z szafy”, o tym, jak się zostaje etatową lesbijką i o tym, że orientacja seksualne nie jest tylko prywatną sprawą

Michał Sieczkowski, aktor i reżyser, m.in. o tym, jak to jest być wyoutowanym tatą gejem i o swej roli w serialu „Plebania”

Jacek Poniedziałek, aktor, m.in. o swym coming oucie w 2005 r. i o homofobii w krakowskiej szkole teatralnej

Anna Grodzka, prezeska organizacji Trans-Fuzja, m.in. o tym, jak była Anią w męskim ciele zanim 40 lat później zdecydowała się na korektę płci

Michał Piróg, tancerz, choreograf, m.in. o tym, jak nie musiał się outować przed tatą, bo ten wiedział już wcześniej, że syn jest gejem i o tym, dlaczego nie zamierza nigdy ukrywać gejostwa

Jakub Janiszewski, dziennikarz (radio Tok FM), m.in. o trudnych relacjach z mamą i o tym, jak żył „nie swoim życiem” przed coming outem i jak stał się swym własnym bohaterem po nim

Bartosz Żurawiecki, pisarz, krytyk filmowy, m.in. o fałszywej trosce katolickich homofobów, o swym domowym coming oucie i o książce „Trzech panów w łóżku nie licząc kota”

Krystian Legierski, biznesmen, polityk, m.in. o tym, jak się outował na studiach i co myśleli o nim mieszkańcy rodzinnego Koniakowa

Rafalala, artystka performerka, m.in. o swoim facecie i tym, jak to jest być laską z penisem

Małgorzata Rawińska, działaczka LGBT, m.in. o tym, jak była „lesbijką handlowcem” w programie Polsatu w 1995 r.

prof. Michał Głowiński, literaturoznawca, językoznawca, pisarz, m.in. o tym, jak przez lata żył w „pancerzu” tłumiąc swe potrzeby seksualne i dlaczego autobiografia bez coming outu jest bezwartościowa

Izabela Filipiak, pisarka, m.in. o tym, jak właściwie przypadkiem zrobiła najgłośniejszy coming out lat 90. i jak stara się ocalić od zapomnienia Marię Komornicką

Paweł Fijałkowski, historyk, m.in. o tym, jak funkcjonowali geje za czasów Polski szlacheckiej i jak funkcjonował on sam za czasów PRLu

Tadeusz Olszewski, pisarz, poeta, m.in. o swej książce „Zatoka ostów”, która ukazała się 20 lat po jej napisaniu

Marcin Szczygielski, pisarz, m.in. o „Berku” i o zawodach w masturbacji, które organizował w czasach licealnych

Tomasz Tyndyk, aktor, m.in. o tym, jak to jest grać geja, będąc gejem i jak to jest być na scenie nago

Marta Konarzewska, nauczycielka, współautorka „Zakazanych miłości”, m.in. o tym, dlaczego zrobiła pierwszy nauczycielski coming out i o tym, dlaczego wiele lesbijek tęskni za księżniczkami

Kuba Kowalski, reżyser teatralny, m.in. o swym spektaklu „Niepokoje wychowanka Torlessa” o i tym, jak jego tata – słynny aktor – zaakceptował syna geja

Karol El Kashif, biznesmen, m.in. o tym, jak funkcjonuje się w Polsce z wirusem HIV i o tym, dlaczego pary homo powinny mieć prawo do adopcji dzieci

Edward Pasewicz, pisarz, m.in. o swej książce „Śmierć w darkroomie” i o polskim Stonewall w Poznaniu

Błażej Warkocki, literaturoznawca, m.in.. o tym, jak postępuje emancypacja osób LGBT w Polsce i książce „Homo niewiadomo”

Paweł Leszkowicz, historyk sztuki, kurator, m.in. o wystawie „Ars Homo Erotica” w Muzeum Narodowym

Maciej Michalski, reżyser, m.in. o swym filmie „Królowa śniegu” i o tym, jak to jest kręcić w Polsce film o gejach

prof. Ireneusz Krzemiński, socjolog, m.in. o tym, dlaczego geje i lesbijki są częścią narodu i jak to jest, że Kościół katolicki jest homofobiczny

Ania i Greta Parobczyk, działaczki LGBT, m.in. o swym niezwykłym związku, czyli jak lesbijka pokochała osobę trans (z wzajemnością)

Dominika Buczak i Mike Urbaniak, dziennikarka i dziennikarz, m.in. o gejach ze swej książki „Gejdar”

Michał Zygmunt, pisarz, publicysta, m.in. o przeszłości w prawicowych młodzieżówkach, gejach głosujących na PO i o swej książce „Lata walk ulicznych”

Tomasz Basiuk, dyrektor Ośrodka Studiów Amerykańskich UW, m.in. o tym, co daje teoria queer

Igor Stokfiszewski, dramaturg, literat, m.in. o tym, jak odkrył i wciąż odkrywa swą biseksualność

Magda Mosiewicz, członkini partii Zieloni 2004, m.in. o tym, że żyje z kobietą i o tym, dlaczego prywatne jest polityczne

Kinga Dunin, publicystka, feministka, m.in. o pierwszym poznanym geju i jak reaguje na to, gdy jest brana za lesbijkę

Marzanna Pogorzelska, nauczycielka, m.in. o homofobii w polskiej szkole

Piotr Pacewicz, publicysta „Gazety Wyborczej” (były wicenaczelny „GW”), m.in. o swych synach, którzy wyleczyli tatę z „homoignorancji”

Magdalena Środa, etyczka, publicystka, polityczka, feministka, m.in. o Wojciechu Cejrowskim, Elżbiecie Radziszewskiej i o tym, że gejom i lesbijkom brakuje aspiracji politycznych

„Tęczowa rewolucja” pod red. Mariusza Kurca i Krzysztofa Tomasika. Wydawnictwo AdPublik, Warszawa 2011. W księgarniach od 7 kwietnia br.