Przyczynek do pojmowania tolerancji

Często tolerancja jest pojmowana tylko w kontekście wolności myśli, sumienia, religii czy przekonań. Takie rozumienie tolerancji jest zbyt restrykcyjne i wąskie. Warto pamiętać, że Zgromadzenie Ogólne ONZ proklamowało rok 1995 Międzynarodowym Rokiem Tolerancji. Zaś Konferencja Generalna UNESCO 16 listopada 1995 roku przyjęła Deklarację Zasad Tolerancji. W Deklaracji tej UNESCO proklamowała dzień 16 listopada jako Międzynarodowy Dzień Tolerancji, który powinien być obchodzony corocznie.

We wspomnianej Deklaracji, UNESCO charakteryzuje tolerancję jako postawę wyrażającą się w poszanowaniu poglądów, uczuć, przekonań innych, niż nasze: postawę charakteryzującą się wyrozumiałością, pobłażliwością i zrozumieniem. Pojęcie tolerancji ma zastosowanie do wszystkich dziedzin życia jednostek, grup społecznych, państw nawet. W tym rozumieniu tolerancja oznacza poszanowanie, akceptację, docenianie bogatej różnorodności kultur świata i różnorodnych sposobów życia. Postawa tolerancji jest postawą aktywną, inspirowaniem powszechnym poszanowaniem praw człowieka i podstawowych wolności. Jest w niej poczucie odpowiedzialności za pluralizm kulturalny, demokrację i praworządność. Praktykowanie tolerancji jest obowiązkiem moralnym, ale także politycznym i prawnym. Jest ona swoistą cnotą czyniącą pokój możliwym, przyczynia się do zastępowania kultury wojny kulturą pokoju. Tolerancja nie jest ustępstwem, zniżaniem się czy obojętnością wobec wartości. Jest ona cenną zasadą, której realizacja jest konieczna dla pokoju, postępu gospodarczego i społecznego wszystkich ludów. Tolerancja wymaga odrzucenia dogmatyzmu i absolutyzmu w postrzeganiu świata. Jej praktykowanie nie oznacza aprobowania niesprawiedliwości społecznej, ani porzucenia lub lekkiego traktowania własnych przekonań. Zakłada ona, że każdy jest wolny w wierności swoim przekonaniom i akceptację, że inni są przywiązani do ich przekonań.

Tolerancja oznacza akceptację faktu, że ludzie w naturalny sposób są różnorodni w swoim wyglądzie, sytuacji, mowie, zachowaniu i cenią różne wartości.

Mówi się, że ludzie mają prawo żyć w pokoju i być takimi, jakimi są. Tolerancja wymaga, aby jedni ludzie nie narzucali, zwłaszcza siłą, innym swoich poglądów, obyczajów, swojego sposobu życia. Ale różni się ona od permisywizmu. Dla tolerancji są pewne wartości święte. Należą do nich pokój, poszanowanie osobowości innego człowieka, potrzeba współdziałania i wzajemnej pomocy w różnych sytuacjach życiowych. Tolerancja wreszcie odrzuca nietolerancję i wynikającą z niej często dyskryminację. Tolerancja ma zrozumienie dla cudzych poglądów, postaw, odmienności w obyczajach i sposobie życia. Nie można być natomiast tolerancyjnym dla cudzych działań zagrażających życiu człowieka, mieniu, dobremu imieniu, pozbawiających człowieka wolności, środków do życia itp.
Nie może być tolerancji dla marginalizacji ludzi, dla pozbawiania ich pracy, dla nierówności traktowania, dla stagnacji gospodarczej.

Tolerancja jest niezbędna do życia w rodzinie, w szkole, w zakładzie pracy, a także w społeczeństwie i w państwie. Bardzo skutecznym środkiem rozwijania tolerancji są na ogół słabsi, ci, którzy na tolerancji skorzystają bezpośrednio. Tolerancja pozwala im zachować odrębność. Silni, na ogół nie potrzebują dobrodziejstw tolerancji. Jest ona dla nich swoistym samoograniczeniem. Ale są prawdziwie cnotliwi, gdy uprawiają tolerancję, choć nie muszą. Zawsze jednak może zdarzyć się tak, że ci, co dziś są słabi, jutro mogą być silni. Dzisiejsi mocarze mogą być jutro słabymi. Tolerancja zakłada myślenie perspektywiczne.

Adam Łopatka

Za: "Tolerancja", zbiór pod redakcją prof. Marii Szyszkowskiej, Spółdzielnia Wydawnicza ADGRAM, Fundacja Uniwersytetu Warszawskiego, 2003