Skąd się wzięli geje - mnogość teorii

Rodzi się dziecko. Za chwilę okaże się, że to chłopiec. Po kilku latach przekona się, że jest całkiem inny i dopiero po jakimś czasie odkryje, że nie jest w tej odmienności sam. Usłyszy może, że jest zboczony. Usłyszy może: zawiodłeś nas. Usłyszy może: takich jak ty leczą i być może kiedyś wcale was nie będzie. Będzie się zastanawiał - dlaczego? - zanim odkryje, że jest to tajemnica nie do przeniknięcia. Może wprawi go to w smutek, dumę, żal, nadzieję...

Wielki spór o to, czy przyczyną homoseksualizmu są geny, środowisko, czy może wolny wybór obrósł w ideologiczne kontrowersje. Środowiska pro-gejowskie (w Ameryce określane jako "liberalne") były oskarżane o propagowanie istnienia genu homoseksualizmu. Wrogów homoseksualistów krytykowano za doszukiwanie się rzekomych "zranień rodzinnych", albo - w głupszej wersji - perwersyjnych wyborów (jakby geje i lesbijki byli jedynymi ludźmi na Ziemi, którzy potrafią rządzić swoimi uczuciami). Naukowcy muszą do dziś liczyć się z tym, że w zależności od przekonań ich krytyków, obiektywne wyniki badań klasyfikowane są jako "gay science" albo "straight science". Genetycy jak dotąd nie odkryli genu, którego posiadanie odróżniałoby homoseksualistów od heteroseksualistów. Nie oznacza to, że takiego genu (czy raczej genów nie ma). Trzeba ponadto rozróżnić dwa zjawiska: same zachowania seksualne i związane z nimi mechanizmy psychiczne oraz natężenie ich aktywności, które sprawia, że człowiek jest homoseksualny, heteroseksualny lub znajduje się pośrodku. Nikt nie wie, jaki jest udział czynnika genetycznego, a jaki środowiskowego w kształtowaniu się orientacji seksualnej. Nie ma natomiast wątpliwości, że do pojawienia się zachowań i uczuć homoseksualnych konieczne jest współdziałanie genów i środowiska - 100% genów i 100% środowiska. Gdyby nasz projekt genetyczny nie przewidywał zachowań homoseksualnych, nie pojawiałyby się one w żadnym środowisku. I na odwrót: niesprzyjające środowisko uniemożliwia pojawienie się takich zachowań, podobnie jak może uniemożliwić pojawienie się zachowań heteroseksualnych (na przykład tam, gdzie nie ma istot płci przeciwnej).

Bruce Bagemihl podaje, że naukowcy odkryli zachowania homoseksualne u ponad 450 gatunków zwierząt. Nie potwierdziły się początkowe przypuszczenia, że zachowania te są związane z brakiem dostępu do partnerów przeciwnej płci, z treningiem zachowań seksualnych, z rozładowywaniem stresu. U wielu gatunków osobniki tej samej płci tworzą długotrwałe związki. Czasem pary takie, przeważnie "lesbijskie" (ale u czarnych łabędzi także "gejowskie") wspólnie opiekują się potomstwem. Homoseksualne inklinacje są zbyt częste, by można je określić anomalią; fakt, że ewolucja nie wyeliminowała takich - zdawałoby się bezużytecznych biologicznie - zachowań oznacza, że muszą one mieć nieznany sens adaptacyjny, sprzyjać populacjom, w których występuje.
Dla socjobiologii i psychologii ewolucyjnej szerokie rozpowszechnienie homoseksualizmu jest jednak ciężkim orzechem do zgryzienia. Zgodnie z tymi naukami, zachowanie zwierząt (w tym człowieka) jest sposobem, w jakim geny prowadzą do swojej ekspansji. Takie spojrzenie doskonale pasuje do zachowań, zmierzających do powiększenia swoich zasobów i oczywiście do zachowań heteroseksualnych. Badaczom ewolucji zachowań, takim jak E. Wilson i S. Trivers udało się wytłumaczyć "strategie reprodukcyjne" samców i samic. Wyjaśniono na przykład odwieczny problem, dlaczego mężczyźni szukają partnerów młodych i ładnych, a kobiety bogatych i statecznych. Jednak fakt, że część osobników preferuje partnerów tej samej płci wymyka się schematom ewolucyjnym.

Prób wyjaśnienia tej osobliwości było nawet za dużo. Tak zwane teorie heterozygotyczne opierały się na założeniu, że geny, które powodują, czy tez przyczyniają się do powstawania orientacji homoseksualnej, formują też inne cechy, które z kolei bardzo rozrodczości sprzyjają. Jeżeli na przykład geny te wystąpią w pewnych warunkach (obecność innego genu, jakieś zmienne środowiskowe) w dalszym rozwoju "przełączają" orientacje na homoseksualną. Jeżeli natomiast ten czynnik nie wystąpi, dziecko stanie się super-heteroseksualistą i zostawi po sobie więcej potomków niż inni. Można tu długo cytować bardzo miłe spekulacje, jakie to konkretnie cechy mogą być związane z tymi genami. Wymieniana była kreatywność, lepsze zdolności komunikacyjne, prowadzące do lepszego przystosowania społecznego. Przypuszczano też, że nasi heteroseksualni współbracia są w tym genie (podobnie jak my) obdarzeni wyjątkowym wdziękiem i bardziej podobają się kobietom. Albo, że większe wrażenie robi na płci przeciwnej wrażliwość, empatia i życzliwość, które to cechy też możemy śmiało połączyć z gejowskim genem. Inni teoretycy, bardziej trzeźwi albo może nawet trochę złośliwi, wiążą z tym genem silniejszy popęd seksualny albo uległość, która już wielu uratowała przed przedwczesną śmiercią. W każdym razie te rozważania są spekulacjami, które można przyjąć albo odrzucić.
Klasyk socjobiologii Edward Wilson zaproponował nową hipotezę, zwaną teorią doboru krewniaczego, w myśl której homoseksualizm powiększałby szanse reprodukcyjne najbliższych krewnych, gdyż osobnik homoseksualny cechowałby się wyjątkowym altruizmem i pomagałby siostrom czy braciom w utrzymaniu dzieci, bądź to opiekując się nimi, bądź to przynosząc im zdobywane przez siebie pożywienie. Teoria ta jest broniona do dziś, choć od razu widać jej słabe punkty: homoseksualiści nie są chyba aż takimi altruistami, a poza tym nie wiadomo do czego miałyby im służyć seksualność, bo do altruizmu znacznie lepiej nadają się aseksualne pszczoły-robotnice. Podobne braki mają teorie, zgodnie z którymi występowanie homoseksualizmu miałoby redukować rywalizację o zasoby między rodzeństwem, albo wiązać się z nadmiernym zagęszczeniem.

Jak się wydaje, nowa ewolucyjna teoria homoseksualizmu będzie zbudowana na rosnącym zrozumieniu dwóch ściśle powiązanych ze sobą zjawisk. Po pierwsze, homoseksualne zachowania oraz powiązane z nimi uczucia w swojej istocie służą budowie więzi, których znaczenie może być równie duże, choć nie tak oczywiste jak znaczenie więzi heteroseksualnych. Po drugie, tak jak w przypadku innych zwierząt społecznych, u ludzi jednostką selekcji nie jest para samiec-samica, ale całe stado, grupa, czy też społeczność. Nie te grupy zdołały przeżyć i pozostawić po sobie potomstwo których wszyscy członkowie poświęcali się bez reszty rozmnażaniu, ale społeczności lepiej zorganizowane i lepiej wykorzystujące zróżnicowanie swoich członków. Widzimy to zresztą w czasach historycznych i współczesności. Dłużej przetrwali upośledzeni pod względem strategii reprodukcyjnej (celibat) członkowie Zakonu Krzyżackiego, eksterminując lud Prusów, którym - jak się wydaje - nic pod tym względem nie brakowało. Podobnie wysoki przyrost naturalny w Afryce załamał się wobec epidemii AIDS, wobec których te kiepsko zorganizowane społeczności są bezradne. (Oczywiście przyczyny tego stanu rzeczy nie tkwią w genach, ale raczej w tak zwanych memach - jednostkach dziedziczenia kulturowego).

Można zatem założyć, że grupy w których pojawiały się jednostki homoseksualne miały lepsze zdolności przystosowawcze i wygrywały rywalizację z grupami, w których takich jednostek nie było. Można nawet domniemywać, że taki odsetek jednostek homoseksualnych jaki występuje u ludzi stanowi optimum, a każde zwiększenie lub zmniejszenie tej liczby pogarsza zdolności adaptacyjne zbiorowości. Podobnie zresztą jest z innymi cechami. Przystosowawczy charakter posiada nie ekstrawersja czy introwersja, zdolności techniczne czy artystyczne, siła fizyczna czy potęga umysłu, ale różnorodność, sprawiająca, że zbiorowość korzystająca z zalet swoich członków, może poradzić sobie z różnorodnymi zagrożeniami. Byłoby niepotrzebne, a nawet obciążające, gdyby wszyscy mogli wszystko. Zdolność do sensownego podziału pracy między członków decydowała zarówno o przystosowaniu naszych żyjących w afrykańskiej sawannie przodków, jak i dziś odróżnia społeczeństwa odnoszące sukcesy od kroczących od klęski do klęski.

Orientacja seksualna jest obok płci potężnym czynnikiem, który skłaniał do podziału pracy. Zresztą - w wielu kulturach gejom są powierzane funkcje kapłanów czy też szamanów, troszczących się o zachowanie i przekazywanie dziedzictwa kulturowego, wiedzy medycznej, astronomicznej, czy też botanicznej, umożliwiającej całej grupie przetrwanie. Nieobciążona rodziną jednostka homoseksualna mogła podjąć się takich "pełnoetatowych" obowiązków na rzecz całej wspólnoty.

Powoli zbliżamy się też do wyjaśnienia funkcji, jakie mógł odgrywać dla naszych przodków homoseksualny seks. Jak uważa Joan Roughgarden, badaczka z Uniwersytetu Stanforda, podstawową jego funkcją było formowanie przymierzy, które pomagały przeżyć rywalizację. Związki jednej płci stanowią u ludzi i u zwierząt spoiwo, budujące koalicje. Dla naszych przodków, zbliżenia stanowiły prawdopodobnie deklaracje oddania i wierności opartej na relacji bliskości, nie zaś nie na dominacji wynikającej z przemocy. Były więc czymś w rodzaju przysięgi wojskowej i zarazem bruderszaftu. Dopuszczenie do zbliżenia, tak jak podanie ręki, było deklaracją rozbrojenia i zaufania. Można powiedzieć ogromnego zaufania, gdyż brak broni w ręku albo dopuszczenie, aby rywal znalazł się za plecami, oznaczało w tamtych czasach poważne ryzyko. Homoseksualne braterstwo broni wyzwalające zdolność do poświęcenia życia, wzajemnego zrozumienia i współpracy mogło uczynić myśliwych i wojowników będących kochankami - niezwyciężonymi. Śladem istnienia takiego braterstwa są liczne, pełne homoseksualnych aluzji mity, na przykład o Achillesie i Patroklesie oraz o Dawidzie i Jonatanie. Umacnianie więzi między wojownikami przez kontakty homoseksualne znane są także u niektórych współczesnych plemion, na przykład u nowogwinejskich Sambów.

Zdaniem Joan Roughgarden, koalicje oparte na homoseksualnych więziach były w grupie, uformowanej w wyniku przemocy, poważnym wyzwaniem dla hierarchii. Wśród "samców alfa" były zatem postrzegane jako zagrożenie. I z tym być może wiąże się pojawienie się homofobii. Do dziś geje i lesbijki są oskarżani o tworzenie "mafii" i udzielanie sobie wsparcia. Nie jest to zresztą zjawisko specyficznie ludzkie. Jak zaobserwował Frank Muscarella samice małp bonobo często inicjują seksualny kontakt z samicami dominującymi w stadzie, co podnosi ich integrację z grupą i zapewnia dostęp do zasobów żywności. Muscarella i Kirkpatrick oraz Ross i Wells na podstawie tych obserwacji wysuwają hipotezę, że homoseksualne tendencje ułatwiają wymianę usług i zasobów, jednocześnie zmniejszając agresję w grupie. Homoseksualne romanse powodują również, że młodsi partnerzy uzyskują prestiż i status stosowny do prestiżu i statusu ich starszych partnerów.
Homoseksualizm był uważany za jeden z poważnych argumentów przeciw biologicznej determinacji ludzkiego zachowania, ponieważ nie istniały dobre teorie wyjaśniające ten na pozór sprzeczny z naturą fenomen. Obecnie jest uważany za czynnik adaptacyjny, który pomógł przetrwać naszym zwierzęcym przodkom, stawającymi się ludźmi.

Jednak mimo usiłowań uczonych nadal nie jest jasne - dlaczego istniejemy? My, istoty queer, powiązane wspólnymi namiętnościami, wspólną kondycją i pewną wspólnotą losu? Dlaczego niezmiennie od tysięcy lat rodzą się kolejne pokolenia gejów? Dlaczego natura obdarzyła nas potrzebami seksualnymi ciągle wchodzącymi ze sobą w konflikty, potrzebą miłości i intymnego związku i słabszą, ale równie atawistyczną potrzebą czystości. Jest to nie tylko zagadka, ale też wyzwanie, na które trudno udzielić doskonałej odpowiedzi.
Poszukiwania w tym zakresie mają oczywiste znaczenie nie tylko dla lesbijek i gejów, ale także dla heteroseksualnej większości, która miota się od homofobii do tolerancji i akceptacji, oraz od bagatelizowania i przemilczania do wyolbrzymiania i obsesyjnego zajmowania się homoseksualizmem. Oczywiste jest jedno: nie jesteśmy wymysłem masonów ani bezbożników. Homoseksualizm jest starszy niż ludzkość i posiada istotny, choć ukryty cel. Próby usunięcia go, "wyleczenia", "zapobieżenia" albo wypchnięcia poza nawias są motywowanymi ideologicznie eksperymentami na naturze ludzkiej. Stoi za nimi totalitarna wizja ludzkości jako farmy, w której zarządcy pozwolą na istnienie tylko jednostkom wystarczająco pracowitym i płodnym. Trudno jednak wróżyć powodzenia tym próbom. Ideologicznie motywowane eksperymenty prawie zawsze upadają, a natura ludzka i duch ludzki ciągle odradzają się w nowych pokoleniach.

Tomasz Górski