Związki partnerskie

W debacie publicznej regularnie pojawia się temat, jakim są związki partnerskie. To prawna forma relacji dwóch osób, która od lat funkcjonuje w wielu krajach Europy i świata. W Polsce, po ponad dwóch dekadach prób legislacyjnych, prace nad odpowiednią ustawą nabrały tempa, między innymi w odpowiedzi na międzynarodowe zobowiązania.

Czym są związki partnerskie? Definicja i podstawowe pojęcia

Związek partnerski to prawnie uznany związek dwóch osób, które wspólnie żyją. Taka formalna rejestracja przyznaje im określone prawa i obowiązki, na przykład w sferze majątkowej, podatkowej, socjalnej czy w kwestii dziedziczenia. W prawie unijnym stosuje się określenia registered partnership lub civil union.

Instytucja związku partnerskiego jest formą pośrednią między małżeństwem a konkubinatem. Małżeństwo pozostaje najsilniej chronioną formą związku, podczas gdy konkubinat to związek faktyczny, bez urzędowej rejestracji i całościowej regulacji prawnej. Związek partnerski wymaga formalnego aktu przed organem publicznym, ale jego zakres praw jest zazwyczaj węższy niż w przypadku małżeństwa.

Warto zaznaczyć, że polskie prawo, w obecnym stanie, nie zawiera legalnej definicji ani związku partnerskiego, ani konkubinatu. Jedyną w pełni uregulowaną instytucją pozostaje małżeństwo, definiowane jako związek kobiety i mężczyzny.

Historia związków partnerskich na świecie i w Europie

Za prekursorkę nowoczesnych regulacji dotyczących związków partnerskich uważa się Danię. Już w 1989 roku wprowadzono tam ustawę o rejestrowanych związkach partnerskich dla par jednopłciowych, przyznającą im większość praw przysługujących małżeństwom.

W ślad za Danią poszły inne kraje nordyckie: Norwegia (1993), Szwecja (1994) i Islandia (1996). W kolejnych latach model ten rozprzestrzenił się na Europę kontynentalną. Francja w 1999 roku wprowadziła Pacte civil de solidarité (PACS), dostępny zarówno dla par różno-, jak i jednopłciowych. Niemcy w 2001 roku uchwaliły ustawę Lebenspartnerschaftsgesetz dla par tej samej płci.

Wiele państw, takich jak Holandia, Belgia czy Hiszpania, po wprowadzeniu związków partnerskich zdecydowało się na kolejny krok, czyli legalizację małżeństw jednopłciowych. Mimo to w niektórych krajach, jak Holandia, instytucja zarejestrowanego partnerstwa funkcjonuje równolegle do małżeństwa.

Rola Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Istotny wpływ na rozwój prawnego uznawania związków miała ewolucja orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC). Już w 2010 roku w sprawie Schalk i Kopf p. Austrii Trybunał uznał, że stabilny związek jednopłciowy może stanowić „życie rodzinne” w rozumieniu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Przełomowe okazały się późniejsze wyroki. W sprawie Oliari i inni p. Włochom (2015) Trybunał orzekł, że państwa mają obowiązek wprowadzenia jakiejś formy prawnego uznania i ochrony takich relacji. Nie musi to być małżeństwo, ale musi istnieć skuteczny mechanizm, na przykład w formie związku partnerskiego.

Linię tę potwierdzono w kolejnych sprawach, w tym w wyroku Wielkiej Izby w sprawie Fedotova i in. p. Rosji (2023). Dla Polski kluczowy okazał się wyrok z 12 grudnia 2023 roku w sprawie Przybyszewska i inni p. Polsce, w którym ETPC stwierdził naruszenie prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego z powodu braku jakiejkolwiek formy prawnego uznania związków jednopłciowych.

Ponad 20 lat prób. Historia projektów w Polsce

Pierwszą próbę wprowadzenia związków partnerskich w Polsce podjęto ponad 20 lat temu. W 2003 roku senatorka SLD Maria Szyszkowska przygotowała projekt ustawy, który rok później uzyskał poparcie Senatu. Prace nad nim wygasły jednak w Sejmie po wyborach w 2005 roku.

Kolejne inicjatywy miały miejsce w latach 2011–2012, kiedy do Sejmu trafiły projekty klubów SLD i Ruchu Palikota, a także kompromisowy projekt grupy posłów PO. Sprawozdawcą dwóch z nich był poseł Robert Biedroń. Ostatecznie wszystkie trzy projekty zostały odrzucone na wczesnym etapie prac.

Następną próbę podjęła w 2018 roku grupa posłanek i posłów Nowoczesnej, której przedstawicielką była Monika Rosa. Ten projekt również nie został uchwalony. Po wyborach w 2023 roku przygotowanie ustawy stało się jednym z priorytetów ministry do spraw równości, Katarzyny Kotuli.

Związki partnerskie w Polsce – aktualny stan i projekt ustawy

Obecnie w Polsce pary żyjące w związkach nieformalnych, zarówno hetero-, jak i homoseksualnych, napotykają na szereg trudności prawnych. Nie dziedziczą po sobie z mocy ustawy, nie mają prawa do wspólności majątkowej ani automatycznego dostępu do informacji medycznej partnera czy partnerki.

W odpowiedzi na wyrok ETPC oraz wieloletnie postulaty społeczne, jesienią 2024 roku rząd skierował do konsultacji projekt ustawy o rejestrowanych związkach partnerskich. Jego celem jest wprowadzenie do polskiego porządku prawnego nowej instytucji, która ma zapewnić parom bezpieczeństwo i stabilność.

Kluczowe założenia projektu

Zgodnie z projektem, związek partnerski będą mogły zawrzeć dwie pełnoletnie osoby, niezależnie od płci. Rejestracja ma odbywać się w urzędzie stanu cywilnego, podobnie jak w przypadku małżeństwa, i będzie wpływać na stan cywilny partnerów.

Skutki majątkowe i inne prawa

Projekt przewiduje wprowadzenie ustawowej wspólności majątkowej, z możliwością zawarcia umowy partnerskiej regulującej te kwestie inaczej (analogicznie do małżeńskiej intercyzy).

Ustawa ma również zapewnić partnerom prawo do dziedziczenia ustawowego, dostęp do informacji medycznej oraz podstawę do korzystania z uprawnień socjalnych, na przykład w prawie pracy.