Czułe przyjaciółki Marii Antoniny

- Sandra Stempniewska -

Wszyscy wiemy, jak Maria Antonina skończyła swój żywot – wiemy, że było to pod ostrzem gilotyny. O uszy obija nam się również to, że kazała głodnemu ludowi jeść ciastka. Wróćmy zatem do początków tej historii.

Małżeństwo Marii Antoniny i Ludwika Augusta zostało zaaranżowane przez króla Francji Ludwika XV i Cesarzową Austrii Marię Teresę. Małżeństwo miało załagodzić trwający od lat konflikt pomiędzy tymi dwoma krajami. Maria Antonina nie była lubiana na dworze francuskim ze względu na swoje pochodzenie. Nazywano ją pogardliwie l'autrichienne – Austriaczka, ale poza tym chienne oznaczało w języku francuskim "sukę". Mimo to udało jej się nawiązać kilka wartościowych przyjaźni, a lud uwielbiał swoją nową Delfinę. Małżeństwo nie uchodziło jednak za udane. Czternastoletnia Maria Antonina i szesnastoletni Ludwik August nie skonsumowali swojego małżeństwa podczas nocy poślubnej i przez kolejne osiem lat. Obarczano za to Marię Antoninę, uznając ją za zimną kobietę niezdolną wzbudzić namiętności w swoim mężu. Problem tkwił jednak w schorzeniu Ludwika Augusta, który miał stulejkę, po zabiegu udało się już nie tak młodej parze spłodzić pierwszego potomka, córkę Marię Teresę. Ostatecznie mieli czworo dzieci, dwóch chłopców i dwie dziewczynki, z czego tylko Maria Teresa przeżyła Rewolucję Francuską.

Niedługo po przybyciu Antoniny na dwór wersalski, młoda Delfina poznała starszą o kilka lat wdowę po rozpustnym księciu de Lamballe – Marię Luizę de Lamballe. Kobiety połączyła głęboka przyjaźń, której nie oszczędzono złośliwych uwag. Uważano, że delfina, a później już Królowa Francji, spędza zbyt wiele czasu z dobroduszną księżniczką. Dostrzegano rodzące się między kobietami uczucie znacznie wykraczające poza zwykłą przyjaźń. Co za gesty o tym znaczyły? Nie było w nich nic szczególnego: całowały się w policzki, czasem niewinnie w usta, trzymały za ręce i zwracały się do siebie czule – ot taka intymna, kobieca przyjaźń. Maria Luiza de Lamballe uchodziła za dobrą i serdeczną kobietę o niezwykle uduchowionej urodzie – podobno nie była zbyt żywiołowym towarzystwem dla królowej w porównaniu do Yolande de Polignac, która nie uchodziła za zbyt lojalną przyjaciółkę, ale całkowicie skradła serce królowej.

Maria Antonina nie kwapi się z podjęciem pożycia małżeńskiego.
Bardziej pociąga ją teraz towarzystwo pani Juliuszowej (księżnej de Polignac).¹

Maria Antonina, oddając się przyjaźni z de Polignac, oddaliła się od Marii Luizy. Według świadków królowa była całkowicie pochłonięta nową znajomością. Pragnąc zatrzymać de Polignac w Wersalu sprowadziła do niego całą jej rodzinę, a poszczególnym członkom rodziny powierzyła dożywotnie funkcje na dworze. Widząc przywiązanie Marii Antoniny, Yolande wykorzystywała dobroć królowej. Jednak to właśnie ona, jak nikt inny, rozumiała Antoninę. Królowa miała skłonności do popadania w ponury nastrój, wówczas wszyscy unikali jej towarzystwa, poza Yolande de Polignac, która potrafiła udobruchać królową – złośliwi twierdzili, że robiła to swymi zwinnymi palcami. Można twierdzić, że Maria Antonina rzeczywiście zadurzyła się w swojej nowej przyjaciółce. Nie można jednak sądzić, że ich relacja miała podtekst erotyczny, ale to, co zaobserwowały oczy rzetelnych dworzan, ukazywały obraz głębszej relacji. Co ciekawe, przywiązanie Marii Antoniny do Yolande de Polignac zostało przedstawione w filmie "Żegnaj, Królowo" (2012), z Dianą Kruger w roli królowej. Niezależnie od fikcyjnej ścieżki fabularnej – przypadek służącej Sidonie – przywiązanie królowej do księżnej de Polignac ukazane zostało wiarygodnie i w żaden sposób nie ingerowało w fakty historyczne, chociaż poruszało temat zakochania się w kobiecie, ale za wiarygodnością tej historii świadczą niedopowiedzenia. Kobiece przyjaźnie nierzadko są bardzo intymne, cielesne, ale jednocześnie często są pozbawione aspektów seksualnych. Zważywszy na wiek XVIII prawdopodobieństwo homoseksualnego związku królowej z Yolande de Polignac jest nikłe. Przez wieki miłość lesbijska uważana była za coś niegodnego człowieczeństwa.

Żadna z tych rzeczy nie odpowiada czynnemu związkowi lesbijskiemu, jeśli jego potwierdzeniem ma być fizyczna konsumpcja. Można jednak przypuszczać, że Maria Antonina w romantycznym sensie była zakochana w Yolande de Polignac (albo – używając dziewczęcego języka "zadurzyła się" w niej), przynajmniej na początku ich znajomości. Francuskie powiedzenie według którego w miłości zawsze jest ktoś, kto obdarza pocałunkami i ktoś, kto nastawia policzek, miało tu zastosowanie – metaforycznie mówiąc, to Maria Antonina składała pocałunki na grzecznie obojętnym policzku Yolande de Polignac.²

Marii Antoninie zarzucono wiele romansów, m.in. z Axelem Fersenem. Jednak i on prawdopodobnie nie istniał nigdy w seksualnym znaczeniu – nie ma bowiem żadnych dowodów, nawet w prywatnych korespondencjach Fersena z rodziną, czy przyjaciółmi, żeby sądzić iż królowa cudzołożyła. Wprawdzie pamflety krążące po Wersalu i Paryżu przedstawiały królową w różnego rodzaju aktach seksualnych: homoseksualnych, heteroseksualnych, a także orgiach z gwardią królewską, to wciąż były to tylko plotkarskie publikacje.

Ludzie nie oszczędzają mnie wcale; przypisuje mi się podwójne upodobanie, i do kobiet, i do kochanków.³

Jednak dla nas życie erotyczne królowej Francji na zawsze pozostanie tajemnicą, ale jedno jest pewne - śmierć dwóch przyjaciółek Antoniny świadczy o niezwykle głębokim przywiązaniu.

Kiedy wybuchła Rewolucja Francuska – a za jej początek uważa się zburzenie Bastylii w 1789 roku – gniew ludu dotknął monarchę - świadoma niebezpieczeństwa, jakie spada na dworzan, a zwłaszcza na jej ukochane przyjaciółki, Maria Antonina nakazała wyjechać z Wersalu wszystkim tym, których życie było zagrożone. O ile Yolande de Polignac wyjechała z mniejszym oporem, tak Maria Luiza de Lamballe opierała się temu, ostatecznie obie przyjaciółki opuściły Wersal. Maria Luiza de Lamballe wróciła do królowej, kiedy ta była już więźniarką w Paryżu. I chociaż księżniczka wiedziała, że powrót do Marii Antoniny oznacza śmierć, dobrowolnie się na nią zgodziła – śmierć Marii Antoniny, oznaczała śmierć epoki w której żyła. Po przesłuchaniach, podczas których Maria Luiza broniła imienia swojej przyjaciółki, została zamknięta w więzieniu La Force na które w niedługim czasie napadł tłum, a jedną z jego ofiar była księżniczka de Lamballe. Uderzona młotem w głowę prawdopodobnie zmarła na miejscu. Jej ciało zostało zbezczeszczone, oderwano od niego głowę i wyrwano serce, które później nabito na piki i zaniesiono w stronę wieży Temple, gdzie przetrzymywano królową. Lud domagał się, by Maria Antonina złożyła ostatni pocałunek na ustach, które tak bardzo lubiła całować.

Śmierć Yolande de Polignac była zupełnie inna – bez poświęcenia i męczeństwa, ale w pewien sposób miała wyjątkowo romantyczny charakter. Maria Antonina została ścięta 16 października 1793 roku, a na wieść o śmierci królowej, księżniczka de Polignac wpadła w rozpacz i miesiąc później zmarła z żalu. Taka była oficjalna wersja jej śmierci, jednak uczeni twierdzą, że Yolande cierpiała na raka, a informacja o śmierci królowej przyspieszyła tylko rozwój choroby. Niezależnie od wszystkiego kobiety te łączyła za życia głęboka, intymna więź, a sposób w jaki umarły jest zwieńczeniem ich wspólnej historii. Ważne jest, aby nie wydawać wyroków w sprawie jakiegokolwiek romansu królowej. Jest to o tyle ważne, że to właśnie plotki doprowadziły lud do nienawiści względem królowej. Plotki głoszone były przez złośliwych, zazdrosnych dworzan i przeciwników Monarchii. Nie warto więc powtarzać ich, można pochylić się nad tymi relacjami, dociekać prawdy, ale nie stawiać pewnej siebie teorii. Zostawmy więc tę historię na bezpiecznym etapie czułych przyjaźni i wielkiemu oddaniu.

Antonia Fraser we wnikliwej biografii Marii Antoniny pisze:

Tak więc we współczesnych czasach Maria Antonina stała się ikoną homoseksualistów. W każdym razie bez względu na to, czy naprawdę była tribade w pełnym znaczeniu tego słowa, czy też nie – na tych stronach sugerowałam, że jej młodzieńcze uczucia do księżniczki de Lamballe i bliski związek z księżną de Polignac miał raczej charakter emocjonalny niż fizyczny – ten szacunek stanowi rekompensatę za wulgarne obelgi, którymi obrzucano ją za życia.⁴

A dla tych, którzy sądzą, że Maria Antonina kazała ludowi jeść ciastka, należy się krótkie sprostowanie. Kiedy w kraju brakowało chleba, król nakazywał piekarzom sprzedaż ciastek w cenie chleba – a zatem "niech jedzą ciastka" nie powinno mieć złego wydźwięku. Jednak prawda jest taka, że Maria Antonina nie wypowiedziała tych słów – potencjalnych autorek jest wiele, ale zdanie to zabrzmiało na długo przed narodzinami ostatniej Królowej Francji.

Bibliografia:
1. Michel de Decker, "Maria Antonina. Niebezpieczne Związki Królowej", wydawnictwo Bellona
2. Antonia Fraser, "Maria Antonina. Podróż przez życie", wydawnictwo Twój Styl
3. Michel de Decker, "Maria Antonina. Niebezpieczne Związki Królowej", wydawnictwo Bellona
4. Antonia Fraser, "Maria Antonina. Podróż przez życie", wydawnictwo Twój Styl