Filmy queer i kwestia AIDS

Analiza recepcji AIDS w kulturze popularnej i sztuce lat osiemdziesiątych wymaga ukazania całej różnorodności artystycznych postaw i aktywności. Mieszczą się one między bardzo osobistą ekspresją, często opartą na własnym doświadczeniu choroby, a działalnością w sferze publicznej. Za odmiennymi typami wypowiedzi stały różne formy prezentacji choroby – słowne i wizualne. W analizie przedstawień teatralnych tego okresu Román podkreśla, że „narracje dotyczące AIDS są zawsze problematyczne, niezależnie od tego czy wywodzą się z nauki, czy z mediów. [bowiem] …są zawsze reprezentacjami^”11. Odwołuje się on do Patton, według której źródłem problematyczności reprezentacji AIDS jest to, iż na każdym obszarze (medycznym, kulturowym, medialnym) są one wielokrotne i nieskończone.

Jednocześnie zwraca się uwagę na podobieństwa terminologii oraz języka tekstów fachowych, publicystycznych i artystycznych dotyczących rozprzestrzeniania się i skutków wirusa HIV. Pomimo odmienności poetyk, funkcji i grup odbiorczych, forma przekazu jest w nich podobna, opiera się bowiem na logice porządkowania i ułagadzania, z założenia selektywnej i ideologicznie przezroczystej. Konsekwencją takiego podejścia jest zdominowanie obrazów i opisów AIDS przez dyskurs medyczny z jego rejestrami objawów choroby i testami. Widać to na przykładzie filmu Jonathana Demme’a Filadelfia (Philadelphia), pokazującego życie zarażonego HIV mężczyzny, tracącego z tego powodu pracę, status i zaufanie społeczne, przyjaciół. Wzruszająca fabuła, nakręcona w 1993 roku, miała wyraźnie charakter edukacyjny i moralizatorski, uzmysławiając przeciętnym odbiorcom na czym polega istota AIDS i ucząc wobec niego tolerancji. W roli wyniszczanego przez chorobę Andrew wystąpił Tom Hanks – uhonorowany Oskarem, a jego adwokata i, jak się okaże, oddanego, współczującego przyjaciela Joe Millera zagrał Denzel Washington. Gwiazdorska obsada ułatwiała widzom identyfikację z problemami głównego bohatera i zaangażowanie się w jego problemy. Na silne emocjonalne reakcje wpłynęła również ścieżka dźwiękowa z sentymentalną balladą Bruce’a Springsteena The Streets of Philadelphia, również nagrodzoną Oskarem.

Film Demme’a odzwierciedla Hollywoodzką postawę wobec problematyki AIDS, którą próbowało oswoić podążając ścieżką przetartą przez kino niezależne oraz queer. Podjęcie kontrowersyjnego tematu przez główny nurt było jednym z symptomów przerwania długoletniego milczenia, zwłaszcza ze strony oficjalnej władzy i autorytetów. Patton pisze wręcz o amnezji, jaka dotknęła historię aktywizmu z lat 1981-1985¹², wymieniając te jego aspekty, które uległy zapomnieniu. Zalicza do nich organizacje i działania wspierające kampanie o HIV, edukacyjne programy dotyczące bezpiecznego seksu oraz wszelkie wysiłki społeczności gejowskiej i lesbijskiej, by przełamać obojętność i opór. W amerykańskiej bazie danych na liście filmów o AIDS¹³ wśród pozycji z lat osiemdziesiątych pojawiają głównie produkcje telewizyjne. Jest wśród nich również adaptacja sztuki As Is (1986, reż. Michael Lindsay-Hogg) napisanej w roku 1985 przez Williama Hofmana, uchodzącej wraz z autobiograficznym utworem The Normal Heart¹⁴ Larry’ego Kramera za dwa pierwsze teksty teatralne o AIDS.

Pomimo swojej konwencjonalności Filadelfia ma duży walor poznawczy, pokazuje bowiem recepcję epidemii, dość powszechną w rzeczywistości kulturowej i społecznej oraz politycznej Stanów Zjednoczonych początku dekady lat dziewięćdziesiątych. Obserwacje zawarte w fabule filmu, mimo że podporządkowane melodramatycznemu schematowi, bliskie są diagnozie przedstawionej przez Crimpa. Stwierdził on, że znacznie bardziej znaczące, niż sam realny fakt rozprzestrzeniania się epidemii, była jej konceptualizacja w oficjalnych przekazach, a w konsekwencji w ludzkiej świadomości jako syndromu dotykającego mężczyzn-gejów. Jego zdaniem, to właśnie idea AIDS jako choroby homoseksualistów wywołała w Stanach Zjednoczonych dwa znaczące, nie związane ze sobą bezpośrednio skutki. Pierwszy ma związek z uznaniem AIDS za chorobę stygmatyzującą, której towarzyszą reakcje o podłożu homofobicznym. Drugi łączy się z uzależnieniem w dużym stopniu odzewu na AIDS od aktywizmu i działań ruchu gejowskiego. Faktycznie można to dostrzec w działaniach wideo artystów queerowych, którzy, jak Tom Kalin, przygotowywali materiały wizualne z manifestacji i protestów, by je dystrybuować wśród jak najszerszej publiczności.

W fabule Filadelfii można odnaleźć obydwie kwestie, odnotowane przez Crimpa, ujęte w formę dynamicznej opowieści sądowej. Akcja toczy się wokół historii choroby Andrew Becketta oraz związanej z nią walki o jego prawa. Życie bohatera jest realizacją amerykańskiego mitu, aż do momentu, gdy w homoseksualnych kontaktach zaraża się HIV, a symptomy choroby stają się coraz bardziej przez niego odczuwane i widoczne dla otoczenia. Drastyczna zmiana jego sytuacji następuje wraz z utratą prestiżowej pracy i związanego z nią statusu społecznego. [...]
[Adwokat chorego Andrew w emocjonalnych przemowach odwołuje się] do wzniosłych wartości i idei, domagając się respektowania konstytucji i praw obywatelskich. Wprost mówi o tym, że istotą prowadzonej sprawy nie jest konflikt Becketta z pracodawcami, ale dyskusja o strachu i lękach, jakie trawią społeczeństwo wobec zagrożenia AIDS. W patetycznych wystąpieniach Millera zawiera się moralizatorskie i edukacyjne przesłanie filmu, potwierdzającego siłę i stabilność dwóch instancji fundamentalnych dla amerykańskiej tożsamości: demokratycznego prawa oraz rodziny, kochającej i stanowiącej wsparcie. Homoseksualizm też się tu pojawia, lecz zostaje „zalegalizowany” przez głównego sędziego, który stwierdza, iż Temida rządząca w tym budynku jest ślepa na orientację seksualną. Wprawdzie społeczeństwo nie jest, zauważa adwokat, ale przynajmniej wszyscy są równi wobec prawa. Wspomniana zostaje też kwestia związku gejowskiego jako źródła zarażenia, lecz zostaje ona oswojona za pomocą dwóch zabiegów. Pierwszy to wprowadzenie motywu ojcostwa (Andrew ma dziecko), drugi łączy się z naznaczeniem gejowskiej tożsamości Innością, między innymi poprzez egzotyzację kochanka granego przez Antonio Banderasa. Z jednej strony więc Filadelfia wymusza na widzach przyjęcie stanowiska otwartości i tolerancji wobec ofiar epidemii, z drugiej sytuuje je w getcie odmienności, którą można zaakceptować, gdy nie odbiega nadmiernie od dominujących wzorców.

Bibliografia:
1. Sformułowania tego używa David Román w analizie tekstów i praktyk teatralnych związanych z AIDS. D. Román, Acts of Intervention. Performance, Gay Culture and AIDS, Indiana 1998, s. xiii.
2. Tamże, s. xiv.
3. P. Treichler, AIDS, Homophobia and Biomedical Discourse: An Epidemic of Signification, [w:] AIDS: Cultural Analysis / Cultural Activism, red. D. Crimp, Cambridge 1987, s. 31-70. Cyt. za: D. Román, Acts of Intervention. Performance, Gay Culture and AIDS, dz. cyt., s. xxiii.
4. Tekst z 5 czerwca 1981 oraz inne tytuły poświęcone HIV oraz AIDS, zamieszczone w „Morbidity and Mortality Weekly Report” można znaleźć na: [dostęp: 30 września 2013].
5. Chodzi o artykuł: L. K. Altman, Rare Cancer Seen In 41 Homosexuals [online], „New York Times”, 03.07.1981, [dostęp: 30 września 2013].
6. C. Patton, Inventing AIDS, New York 1990, s. 1.
7. Stanowisko Douglasa Crimpa zawarte zostało we wprowadzeniu do książki: AIDS: Cultural Analysis / Cultural Activism, dz. cyt., s. 3.
8. D. Crimp, Introduction, [w:] AIDS: Cultural Analysis/ Cultural Activism, dz. cyt., s. 6.
9. Jako przykład tego rodzaju działań Crimp podaje projekt Let the Record Show… zorganizowany przez grupę ACT UP w Nowym Jorku w 1987 roku. Zob. D. Crimp, Introduction, dz. cyt., s. 7.
10. Cytat z wypowiedzi B. Ruby Rich za: D. Crimp, Introduction, dz. cyt., s. 14.
11. D. Román, Acts of Intervention. Performance, Gay Culture and AIDS, Indiana 1998, s. xix.
12. C. Patton, Inventing AIDS, dz. cyt., s, 19.
13. [dostęp: 30 września 2013].
14. Trwają prace nad telewizyjną adaptacją sztuki (premiera 2014), reżyserowaną przez Ryana Murphy’ego – twórcę serialu Glee.

Dr hab. Małgorzata Radkiewicz – filmoznawczyni, adiunkt w Instytucie Sztuk Audiowizualnych. Koordynatorka Podyplomowych Studiów z Zakresu Gender UJ. Prezeska krakowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego. Zajmuje się problematyką tożsamości kulturowej oraz tożsamości płci (gender) we współczesnym kinie i w sztukach wizualnych czego wyrazem jest publikacja: „Władczynie spojrzenia”. Teoria filmu a praktyka reżyserek i artystek (2010). Jej najnowsza książka: Oblicza kina queer ukaże się pod koniec 2013 roku w wydawnictwie Ha!art. Ponadto autorka książek: W poszukiwaniu sposobu ekspresji. O filmach Jane Campion i Sally Potter (2001), Derek Jarman. Portret indywidualisty (2003), „Młode wilki” polskiego kina. Kategoria gender a debiuty lat 90. (2006). Jako redaktorka przygotowała pięć tomów z serii Gender. Publikuje w Polsce i zagranicą, w katalogach wystaw, antologiach i na łamach czasopism, m.in. „Rita Baum”, „Kwartalnik Filmowy”, „Czas Kultury”.

Książka pod patronatem portalu Queer.pl

• 1
• 2