Homobiografia

Wielbiciel(k)om literatury gejowskiej Alana Hollinghursta przedstawiać nie trzeba. Zasłynął ponad 20 lat temu powieścią „Klub koryncki”, dziś już kultową. Utrzymał poziom „Spadającą gwiazdą”, a w 2005 r. osiągnął literacki parnas, gdy za „Linię piękna” otrzymał najbardziej prestiżową nagrodę książkową Wielkiej Brytanii – National Booker Prize. Wreszcie, po siedmiu latach oczekiwania otrzymujemy nową powieść Hollinghursta – „Obce dziecko”.

Cecile i George

Bohaterami wszystkich dzieł Hollinghursta są homoseksualni mężczyźni i nie inaczej jest w tym przypadku. „Obce dziecko” to napisana z epickim rozmachem rozprawa o stosunku społeczeństwa, głównie wyższych sfer, do homoseksualizmu na przestrzeni niemal całego XX wieku aż po dzień dzisiejszy.
„Obce dziecko” składa się z pięciu części, rozgrywających się w różnych latach, ilustrujących przemiany obyczajowe związane z gejostwem.
Pierwsza cześć to opis jednego weekendu, który miał miejsce późnym latem 1913 r. Student George Sawle zaprasza przyjaciela, początkującego poetę Cecile’a Valance’a do swego rodzinnego domu, stylowego angielskiego dworku. Cecile jest bardzo przystojny, inteligentny i czarujący. Trudno oprzeć się jego urokowi. Zwłaszcza Daphne, 16-letnia siostra George’a jest pod jego wrażeniem. Prosi młodego poetę o wpis w swoim dzienniku – ten na poczekaniu wymyśla długi wiersz pod tytułem „Dwa akry”.
Nikomu, rzecz jasna (!), nie przychodzi do głowy, że George i Cecile to para, a panowie, rzecz jasna, skrzętnie swój związek ukrywają. Udaje im się nawet wymknąć na romantyczny seks nad pobliską rzeczkę. I w tym miejscu stopklatka.
Przeskakujemy do części drugiej, która rozgrywa się w roku 1926. Cecile’a nie ma już wśród żywych. Zginął w okopach I wojny światowej. Ale jego twórczość żyje – ba! Zyskuje coraz większą sławę – szczególnie po tym, gdy sam Churchill w jednym z przemówień cytuje fragment „Dwóch akrów”. Poemat zyskuje narodowe, patriotyczne znaczenie. Ale czy z taką intencją był pisany? Daphne utrzymuje, że to wiersz dla niej, a George milczy…
Tymczasem właśnie powstaje pierwsza biografia przedwcześnie zmarłego literata. Pisze ją niejaki Sebby Stokes, który zbierając materiały do książki spotyka się z wszystkimi, którzy go znali, a więc i z rodziną Sawle. Chcąc poznać okoliczności powstania „Dwóch akrów” dopytuje o weekendowy pobyt Valance’a w ich dworku. Czy przyjdzie mu do głowy, że Cecil mógł mieć romans z George’m?

Paul wpada na trop

Między drugą a trzecią częścią książki mamy spory przeskok czasowy – oto lądujemy 41 lat później, czyli w roku 1967. W Wielkiej Brytanii trwa właśnie publiczna debata na temat zalegalizowania homoseksualizmu, a młody urzędnik bankowy Paul Bryant przypadkiem trafia na imprezę z okazji 70. urodzin Daphne.
Daphne w tak zwanym międzyczasie zaliczyła trzech mężów, w tym Dudleya, brata Cecile’a, oraz opublikowała wspomnienia. Ale nie to na jej przyjęciu jest dla Paula najważniejsze. Raczej to, że poznaje on wtedy Petera Rowe’a, nauczyciela akademickiego zainteresowanego twórczością Cecile’a Valance’a. Panowie nawiązują romans i Paul połyka bakcyla – również zaczyna tropić sekrety poety sprzed pół wieku.
W czwartej części Bryant nie pracuje już w banku – jest początkującym biografem, właśnie pracuje nad książką o Cecile’u. Jest rok 1980. Paul ma swoje podejrzenia, ale czy uda mu się zdobyć choćby poszlaki na ich potwierdzenie? To najbardziej „detektywistyczna”, trzymająca czytelnika w napięciu partia powieści. Jak rozmawiać z Daphne, by wydobyć od niej nieznane wcześniej fakty o Cecile’u? Czy czegoś mógłby się dowiedzieć od jej brata, George’a? I co ten ponad osiemdziesięcioletni staruszek, mający problemy z pamięcią, będzie mu w stanie powiedzieć?
Ostatnia część książki to czasy współczesne – jesteśmy w roku 2008 r., w Wielkiej Brytanii legalne są już związki partnerskie. Młody wydawca Rob Salter bierze udział w pogrzebie Petera Rowe’a, poznaje jego byłego studenta Nigela Duponta oraz Paula Bryanta, uznanego biografa, słynnego ze skandalizującej biografii Cecile’a Valance’a, w której napisał, że Valance był gejem i łączył go romans nie z Daphne, ale z jej bratem George’m. Co jeszcze pozostało do odkrycia i czy Rob przejmie pałeczkę w tej biograficznej sztafecie, w której stawką jest prawda o Cecile’u?

100 lat przemian

Na wirtuozerskiej koncepcji Hollinghursta cieniem kładzie się powolna narracja. Autor osiąga zamierzony (jak się wydaje) cel: pokazuje proces zakłamywania, rugowania homoseksualności z kultury i obyczajów, a potem proces jej „odzyskiwania” – delikatną i żmudną pracę pasjonatów – historyków i biografów oraz „pracę” odbiorców kultury, by „nowe” fakty sobie przyswoić. To proces znany i u nas, chociaż – szczególnie ta druga „faza” – dopiero raczkujący. Odpowiednikiem skandalu, który w „Obcym dziecku” wywołała biografia autorstwa Paula Bryanta z początku lat 80., byłaby u nas zapewne premiera „Homobiografii” Krzysztofa Tomasika w 2008 r. Tomasik napisał szkice o homoseksualności kilku polskich pisarzy i pisarek, korzystając ze źródeł znanych i dostępnych. Niczego nowego nie ujawnił, ale wydobył na światło dzienne to, co kultura chowała w szafie.

Trzeba nam kolejnych historyków, którzy, jak Bryant, zamienią się w detektywów i odkryją kolejne, zakłamane przez heteronormę, obszary naszej kultury. To proces niebywale trudny – jak pokazuje Hollinghurst, nie chodzi tu wyłącznie o proste „napisanie, jak naprawdę było”, bo pamięć ludzka jest szalenie subiektywna i wybiórcza. Sami zobaczycie, co po 60 latach zapamiętał George Sawle ze swego romansu z Cecilem…

Hollinghurst świetnie czuje się w klimacie angielskiej arystokracji; widać, że zawiłe konwenanse bawią go i fascynują jednocześnie. Opisuje je z lubością – szczególnie, gdy chce pokazać, jakim przemianom podlegają. Metamorfoza stosunku do homoseksualności jest na przestrzeni ostatnich 100 lat wyjątkowo widoczna, to przejście od totalnego tabu do akceptacji przejawiającej się choćby w swobodnym mówieniu o gejach. „To Desmond, mąż Petera” – mówi jeden z bohaterów w końcowej części książki i nie ma w tym stwierdzeniu żadnej sensacji ani niestosowności.

Lojalnie jednak uprzedzam, że 616 stron „Obcego dziecka” wymaga skupienia, „wciągnięcia się”. To nie jest książka do tramwaju czy na plażę. Ale nadchodzą właśnie długie jesienne wieczory – na nie pasuje jak ulał. Spójrzcie zresztą na okładkę.

Alan Hollinghurst - „Obce dziecko”, Wydawnictwo MUZA 2012