Gender i queer dla początkujących

Czym są gender studies?
Gender studies, studia nad tożsamością kulturową płci, narodziły się w latach osiemdziesiątych w Stanach Zjednoczonych, by potem tryumfalnie przejść po uniwersytetach Europy Zachodniej, docierając aż do krajów tzw. byłego "bloku wschodniego". W tych ostatnich natrafiły wprawdzie na pewien opór obyczajowy, jest on jednak stopniowo przełamywany. Duże zasługi w przecieraniu szlaków gender studies na polskich konserwatywnych uczelniach położyły oddolne inicjatywy samych studentów i młodszych pracowników naukowych, co ma miejsce m.in. we Wrocławiu i w Warszawie, a ostatnio również w Krakowie.

Teoria gender wywodzi się z feminizmu, co warte jest podkreślenia przede wszystkim ze względu na jej szczególnie emancypacyjny charakter pośród innych modnych ostatnio "nowinek" akademickich. Gdy bowiem mowa o gender studies, nie sposób pominąć aspektu politycznego, związanego z ich specyfiką; zajmują się one przecież m.in. miejscem kobiety we współczesnym społeczeństwie.

Co oznacza słowo gender? W języku angielskim określa ono płeć kulturową, w odróżnieniu od sex, nazywającego płeć biologiczną. Gender jest zatem swoistym zespołem nabytych cech, obowiązkowych ról i zachowań, charakterystycznych w danej kulturze dla kobiety lub mężczyzny (posiadających równocześnie swą płeć biologiczną, zdeterminowaną przez obecność określonych narządów płciowych).

Istotną rolę dla rozumienia tego pojęcia odegrała Judith Butler, autorka książki "Gender trouble" ("Problemy z gender", 1990). Według jej teorii, podchwyconej przez wielu badaczy, gender stanowi coś na kształt noszonego przez człowieka przebrania; jest zespołem znaków. Płeć staje się w tej sytuacji jedynie konstruktem; nikt z nas nie posiada jej "danej". O określonym rodzaju poszczególnego ciała można mówić jedynie dzięki obserwacjom jego zachowania, przypisywanego danej kategorii gender ("performance of gender"). W tym aspekcie "bycie kobietą" lub "bycie mężczyzną" oznacza "zachowywanie się jak - kobieta lub mężczyzna".

Zachowanie to jest efektem wpływu czynników zewnętrznych. Wypowiedziane przy narodzinach stwierdzenie "to dziewczynka" rozpoczyna proces jej "udziewczęcenia" ("girling the girl"). Nazwanie danej osoby dziewczynką lub chłopcem przypisuje do ustalonych w społeczeństwie norm płci. Płeć zaś jako taka materializuje się właśnie poprzez zespół tego typu działań, które posiadają charakter normatywny i regulacyjny.

Być czy nie być queer?
Słowo "queer" było długo angielskim wyzwiskiem, kierowanym przeciwko homoseksualistom obu płci. Na polski można by je przełożyć na coś pomiędzy "pedałem", "lesbą" a "ciotą". W latach 80-tych nastąpiło "zawłaszczenie" tego określenia przez środowiska gejowsko-lesbijskie; z narzędzia ataku stało się ono (w rękach dotychczas atakowanych) przedmiotem prowokacji. W chwili obecnej nie da się go już tak łatwo utożsamić z konkretną mniejszością. Odnosi się ono bowiem do wszelkich nienormatywnych (w pojęciu norm heteroseksualnych) zachowań seksualnych.

Wspomniane przed momentem "zawłaszczenie" terminu "queer" wiąże się z pojawieniem w latach 80-tych "teorii queer". Przyczyną jej narodzin stał się bez wątpienia schyłek tzw. drugiej fali feminizmu. Różnorodność doświadczeń, a także preferencji seksualnych poszczególnych feministek, wymykała się ze sztywnych podziałów oraz schematów, jakim ulegać zaczął ich ruch. Pojawiły się głosy, że feminizm próbuje wytłumaczyć różnorodność za pomocą tylko jednego argumentu - męskiej dominacji, opierając się na doświadczeniach jednej grupy. Nie mógł on bowiem skupić się całkowicie na seksualności, ponieważ sam bazuje na kategoriach płci, co nie pozwala mu na swobodne podjęcie tej tematyki.

Podobnie rzecz się przedstawia z ruchem gejowsko-lesbijskim, który w pewnym momencie zaczął być postrzegany jako do pewnego stopnia elitarny, zarezerwowany dla białego establishmentu homoseksualnego. Do głosu zaczęli tymczasem dochodzić kolorowi oraz osoby o wszelkich innych od homo- i heteroseksualnych zachowaniach. Stąd nowy ruch, zwany "queer nation". Jak napisał jeden z polskich badaczy, Tomasz Basiuk, "Queer zaburza samą opozycję między homo- i heteroseksualizmem, kwestionując pierwszeństwo płci przed innymi cechami partnera seksualnego". Pojęcie queer wiąże się zatem z pewnym liberalizmem i wolnością wyboru postaw; wolnością urzeczywistnioną w różnorodności.

Kryje się w tym pewne niebezpieczeństwo, warte rozważenia szczególnie na gruncie polskim. Czy bowiem nie jest za wcześnie na rozmywanie granic tożsamościowych w momencie, gdy nie są one jeszcze do końca określone, gdy brak konsolidacji tzw. "środowiska" oraz pewnego prototypowego, pozytywnego wizerunku polskiej lesbijki czy rodzimego geja?

Rozsądnym rozwiązaniem wydaje się zatem postulat pozostawienia teorii queer naukowcom, by tymczasem kwestie społeczne leżały nadal w gestii starych, dobrych organizacji gejowsko-lesbijskich.

Gender studies oraz queer theory rysują przed współczesną humanistyką nowe możliwości badawcze. Polegają one na otwarciu pola dla prekursorskich interpretacji wielu tekstów kultury - bądź pod kątem obecnej w nich historycznej konstrukcji płci, bądź też ze względu na rysującą się w nich tożsamość seksualną oraz sposób jej konstrukcji.

Dlatego też warto śledzić i wspierać rozwój tych prądów na gruncie polskim, gdyż siłą rzeczy muszą się one stać jednymi z najważniejszych narzędzi poznawczych humanistyki XXI wieku.

Wybrane książki:

Gender w humanistyce, red. M. Radkiewicz, Kraków 2001;
Gender - teatr - dramat, red. A. Kuligowska-Korzeniewska i M. Kowalska, Kraków 2001;
Gender - film - media, red. E. Oleksy, E. Ostrowska, Kraków 2001;
Gender - kultura - społeczeństwo, red. M. Radkiewicz, Kraków 2002;
"Furia pierwsza", pismo wydawane przez Ogólnopolskie Feministyczne Archiwum Lesbijskie OLA-Archiwum (polecamy zwłaszcza numer 7, seria "Zeszyty gender studies", grudzień 2000);
Michel Foucault, Historia seksualności, przekł. B. Banasiak, T. Komendant, K. Matuszewski, wyd. 2, Warszawa 2000;
Ciało, płeć, literatura. Prace ofiarowane Profesorowi Germanowi Ritzowi w pięćdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2001;
Krytyka feministyczna. Siostra teorii i historii literatury, pr. zb. pod red. G. Borkowskiej i L. Sikorskiej, Warszawa 2000.

Opracował: Przemek [[email protected]]
Współpraca - Mouna [[email protected]]