Oscar Wilde

W historii literatury niewiele jest postaci tak barwnych i tragicznych jak Oscar Wilde. Irlandzki pisarz, poeta i dramaturg był jedną z najjaśniejszych gwiazd epoki wiktoriańskiej. Jego błyskotliwy dowcip, talent i ekstrawagancki styl życia uczyniły go celebrytą, ale jego karierę i życie prywatne zniszczył proces sądowy, który stał się symbolem homofobicznych represji.

Kim był Oscar Wilde?

Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde urodził się 16 października 1854 roku w Dublinie w inteligenckiej rodzinie. Jego ojciec, Sir William Wilde, był cenionym lekarzem, a matka, Jane Francesca Wilde, znaną poetką i irlandzką nacjonalistką.

Wilde odebrał staranne wykształcenie, najpierw w Trinity College w Dublinie, a następnie na prestiżowym Magdalen College w Oksfordzie. To właśnie w Oksfordzie związał się z ruchem estetyzmu, który ukształtował jego poglądy na sztukę i życie.

Sztuka dla sztuki – estetyzm Wilde’a

Wilde stał się jednym z czołowych przedstawicieli ruchu estetycznego (Aesthetic Movement), którego głównym hasłem było „sztuka dla sztuki” (art for art’s sake). Zgodnie z tą ideą, dzieło artystyczne powinno być oceniane wyłącznie przez pryzmat piękna, a nie funkcji moralnej czy społecznej.

Swoje poglądy Wilde manifestował nie tylko w twórczości, ale także w życiu publicznym. Jego starannie dobrany, często ekstrawagancki strój, dbałość o detale i błyskotliwe wypowiedzi były częścią świadomie kreowanego wizerunku dandysa i estety.

Najważniejsze dzieła

Twórczość Wilde’a jest niezwykle różnorodna – obejmuje powieści, dramaty, poezję, eseje i baśnie. Do jego najważniejszych i najbardziej znanych dzieł należą te, które na stałe weszły do kanonu literatury światowej.

Powieść, która wywołała skandal

Jedyną powieścią w dorobku Wilde’a jest Portret Doriana Graya, opublikowany po raz pierwszy w 1890 roku. Opowieść o młodym mężczyźnie, którego portret starzeje się zamiast niego, odbijając moralne zepsucie bohatera, wywołała ogromne kontrowersje. Krytyka zarzucała jej niemoralność, a sama książka stała się później jednym z dowodów w procesie przeciwko pisarzowi.

Błyskotliwe komedie salonowe

Największą sławę przyniosły Wilde’owi komedie obyczajowe, które do dziś są wystawiane na deskach teatrów na całym świecie. Sztuki takie jak Wachlarz Lady Windermere (1892), Kobieta bez znaczenia (1893) czy Mąż idealny (1895) w błyskotliwy i ironiczny sposób demaskowały hipokryzję i konwenanse wiktoriańskich wyższych sfer.

Za arcydzieło gatunku uchodzi Bądźmy poważni na serio (1895), komedia pełna absurdalnych sytuacji, gier słownych i mistrzowskich dialogów, będąca satyrą na brytyjską arystokrację.

Inne utwory

Wilde jest również autorem napisanej po francusku, opartej na motywach biblijnych sztuki Salomé (1891), która w Anglii miała problemy z cenzurą. Pisał także melancholijne baśnie z elementami krytyki społecznej, zebrane m.in. w tomie Szczęśliwy książę i inne opowiadania (1888).

Doświadczenie więzienne zaowocowało dwoma niezwykle osobistymi dziełami. De Profundis to długi list do ukochanego, napisany w celi, będący głęboką refleksją nad życiem, cierpieniem i sztuką. Z kolei Ballada o więzieniu w Reading (1898) jest wstrząsającym poematem o brutalności systemu penitencjarnego.

Związek, który doprowadził do upadku

W 1884 roku Oscar Wilde poślubił Constance Lloyd, z którą miał dwóch synów, Cyrila i Vyvyana. Mimo prowadzenia życia rodzinnego, utrzymywał również relacje z mężczyznami.

Około 1891 roku rozpoczął się jego burzliwy i namiętny związek z młodym arystokratą, poetą Lordem Alfredem Douglasem, nazywanym „Bosie”. Ich relacja, prowadzona stosunkowo jawnie, była niezwykle ryzykowna w czasach, gdy akty homoseksualne między mężczyznami były w Wielkiej Brytanii surowo karane.

Procesy Oscara Wilde'a – „miłość, która nie śmie wyjawić swego imienia”

W 1895 roku ojciec Douglasa, markiz Queensberry, publicznie oskarżył Wilde’a o bycie „sodomitą”. Za namową kochanka, pisarz popełnił fatalny błąd i pozwał markiza o zniesławienie. Proces szybko obrócił się przeciwko niemu.

Prawnicy Queensberry’ego zgromadzili dowody na relacje Wilde’a z innymi mężczyznami, w tym z męskimi pracownikami seksualnymi. Wilde wycofał pozew, ale było już za późno. Na podstawie zebranego materiału prokuratura wniosła przeciw niemu akt oskarżenia o „rażącą nieprzyzwoitość” (gross indecency).

Podczas procesu Wilde wygłosił słynną mowę w obronie „miłości, która nie śmie wyjawić swego imienia”, opisując ją jako głębokie, duchowe uczucie. Jego słowa nie przekonały jednak sądu. W maju 1895 roku został skazany na maksymalny wymiar kary: dwa lata ciężkich robót.

Ostatnie lata i dziedzictwo

Pobyt w więzieniach, m.in. w Reading Gaol, złamał Wilde’a fizycznie i psychicznie. Po wyjściu na wolność w 1897 roku opuścił Anglię i udał się na wygnanie do Francji. Żył w biedzie pod przybranym nazwiskiem Sebastian Melmoth.

Zmarł 30 listopada 1900 roku w Paryżu w wieku 46 lat. Został pochowany na cmentarzu Père-Lachaise.

Oscar Wilde pozostaje jednym z najważniejszych pisarzy języka angielskiego, mistrzem dowcipu i aforyzmu. Jego proces i skazanie uczyniły go jednak również jedną z pierwszych i najważniejszych ikon w historii queer – symbolem artysty zniszczonego przez homofobiczne prawo i nietolerancyjne społeczeństwo.