Być lesbijką

Być lesbijką oznacza identyfikować się jako kobieta, która odczuwa pociąg emocjonalny, romantyczny lub seksualny głównie do innych kobiet. Tożsamość ta ma głębokie korzenie historyczne i kulturowe, a jej rozumienie ewoluowało na przestrzeni wieków, podobnie jak sytuacja prawna i społeczna lesbijek na świecie.

Czym jest tożsamość lesbijska?

Współczesna definicja lesbijki obejmuje kobiety oraz osoby socjalizowane jako kobiety, które kierują swoje uczucia i pożądanie w stronę innych kobiet. Słowo „lesbijka” pochodzi od nazwy greckiej wyspy Lesbos, na której w VII–VI wieku p.n.e. tworzyła poetka Safona. Jej zachowane we fragmentach wiersze są jednym z najwcześniejszych znanych zapisów miłości i pragnienia między kobietami.

Początkowo przymiotnik „lesbijski” oznaczał po prostu „pochodzący z Lesbos”. Dopiero pod koniec XIX wieku jego znaczenie zaczęło przesuwać się w stronę relacji erotycznych między kobietami. W 1870 roku odnotowano tę zmianę, a w 1890 roku National Medical Dictionary użył terminu „lesbian” w kontekście seksu między kobietami.

Zarys historii

Najstarsze ślady miłości między kobietami w kulturze Zachodu pochodzą z antyku, głównie z poezji Safony. Jednak relacje te były znacznie słabiej udokumentowane niż związki mężczyzn, co wynikało z niższego statusu społecznego kobiet i mniejszej liczby źródeł pisanych tworzonych przez nie.

Pod koniec XIX wieku w Europie i Ameryce Północnej, wraz z rozwojem seksuologii, zaczęto postrzegać lesbijki jako odrębną grupę społeczną, a nie tylko osoby dopuszczające się określonych aktów. Ważnym momentem dla widoczności była publikacja powieści The Well of Loneliness autorstwa Radclyffe Hall w 1928 roku. Książka wywołała skandal i proces sądowy, stając się jednym z pierwszych szeroko znanych dzieł o życiu lesbijki.

Druga połowa XX wieku to czas formowania się ruchu na rzecz praw osób LGBT. W latach 60. i 70. rozwijał się ruch wyzwolenia gejów i lesbijek oraz feminizm lesbijski, który postrzegał lesbijskość jako świadomy wybór polityczny i sprzeciw wobec patriarchatu. Jednocześnie był to okres represji i patologizacji – Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne usunęło homoseksualność z listy zaburzeń psychicznych dopiero w 1973 roku, a Światowa Organizacja Zdrowia w 1990 roku.

Być lesbijką w Unii Europejskiej – sytuacja prawna

Wszystkie kraje członkowskie Unii Europejskiej zalegalizowały stosunki seksualne między osobami tej samej płci. Artykuł 21 Karty Praw Podstawowych UE wprost zakazuje dyskryminacji ze względu na orientację seksualną, a unijna dyrektywa z 2000 roku chroni przed nią w miejscu pracy.

Mimo tych ram prawnych, jak zwraca uwagę Parlament Europejski, lesbijki oraz inne osoby LGBTI wciąż doświadczają nierównego traktowania. Ochrona prawna poza zatrudnieniem, na przykład w dostępie do usług, edukacji czy mieszkalnictwa, jest różna w poszczególnych krajach.

Największe rozbieżności dotyczą praw rodzinnych. Kwestie takie jak małżeństwa jednopłciowe, adopcja dzieci czy uznawanie rodzicielstwa obojga partnerek wciąż nie są uregulowane jednolicie. Dla lesbijek ma to konkretne konsekwencje w postaci problemów z uznaniem współmatki czy dostępem do procedur wspomaganego rozrodu.

Zdrowie i nierówności

Badania naukowe wskazują, że lesbijki i kobiety biseksualne napotykają na specyficzne wyzwania zdrowotne. Duże badanie przeprowadzone w USA w 2020 roku wykazało, że kobiety identyfikujące się jako „głównie lesbijki” oraz kobiety biseksualne zgłaszały wyższy poziom depresji i lęku. Wśród lesbijek odnotowano także najwyższy wskaźnik ryzykownego spożycia alkoholu.

Przyczyną tych zjawisk jest często stres mniejszościowy – przewlekłe napięcie związane z uprzedzeniami, stygmatyzacją i ryzykiem odrzucenia. Problemem bywa też gorszy dostęp do przyjaznych usług medycznych oraz stereotypy, z jakimi lesbijki spotykają się w gabinetach lekarskich.

W obszarze zdrowia reprodukcyjnego lesbijki rzadziej uczestniczą w badaniach profilaktycznych, takich jak cytologia. Częściowo wynika to z błędnego założenia personelu medycznego, że badania te są mniej istotne u kobiet, które nie współżyją z mężczyznami.

Kultura i reprezentacja w mediach

Na kulturę lesbijską składają się zarówno konkretne miejsca, takie jak bary, kluby i festiwale, jak i dzieła sztuki, literatury czy filmu tworzone przez lesbijki i o nich. Historycznymi postaciami ważnymi dla tej kultury są pisarki takie jak Gertrude Stein, Adrienne Rich czy Audre Lorde.

Reprezentacja lesbijek w mediach przeszła długą drogę. W przeszłości były one najczęściej niewidoczne lub przedstawiane w sposób stereotypowy – jako postacie tragiczne, fetyszyzowane dla męskiego widza lub sprowadzone do ról „butch” (o bardziej męskiej ekspresji) i „femme” (o bardziej kobiecej ekspresji).

Przełom nastąpił w latach 90. i 2000. Coming out Ellen DeGeneres w jej popularnym serialu telewizyjnym był krokiem milowym dla widoczności. Z kolei serial The L Word po raz pierwszy uczynił z grupy lesbijek i biseksualnych kobiet główne bohaterki. Dziś w mediach coraz częściej pojawiają się zróżnicowane i pełnowymiarowe portrety lesbijek.

Różnorodność tożsamości

Społeczność lesbijek jest wewnętrznie zróżnicowana. Historyczny podział na role butch i femme, choć przez część osób uznawany za zbyt binarny, dla innych wciąż pozostaje ważnym elementem tożsamości kulturowej. Warto też pamiętać o feminizmie lesbijskim, którego niektóre nurty w latach 70. traktowały bycie lesbijką nie tylko jako orientację, ale też jako wybór polityczny.

Doświadczenia lesbijek różnią się w zależności od ich rasy, klasy społecznej, pochodzenia, stopnia sprawności czy wyznania. Zjawisko to, nazywane intersekcjonalnością, pokazuje, że kobieta będąca czarną lesbijką może doświadczać jednocześnie homofobii, rasizmu i seksizmu, co kształtuje jej tożsamość w unikalny sposób.