Hejt nasz powszedni: polaryzacja społeczna niszczy demokrację i prawa człowieka

Zwykło się przyjmować za oczywiste, że „demokracja jest kiepskim ustrojem, ale nie ma lepszego”. Źródłem tej parafrazy był umysł wielkiego demokratycznego przywódcy, Winstona Churchilla. Można powiedzieć, że w jego czasach była to prawda – demokracja to, pomimo wad, całkiem sprawny system, regulujący stosunek między władzą i ludem, między mniejszościami i większością, między różnymi grupami społecznymi i klasami ekonomicznymi. Ze swoimi instytucjami publicznymi, odpowiadającymi za wyznaczanie, prowadzenie i korygowanie rozmaitych polityk, demokracje radziły sobie naprawdę dobrze, a w historii całej ludzkości – wręcz znakomicie. Do czasu, aż nadeszła era mediów społecznościowych.

Internetowe plemię

Media społecznościowe sprawiły, że zaczęliśmy zamykać się w bańkach tożsamościowych i informacyjnych. Grzejąc się w sosie osób o podobnych poglądach radykalizujemy się, gdyż zawęża się nasze postrzeganie rzeczywistości, innych perspektyw i problemów odmiennych od naszych własnych. Widać to zwłaszcza w skrajnej prawicy, a szczególnie w tzw. altright (alternatywnej prawicy) i radykalnej lewicy (lewicy wyznającej ideologię woke). Ich głosy marginalizują centrową większość. Doprowadzają do zaniku pluralizmu i wymuszają symetryzowanie.

W mediach społecznościowych bardzo wyraźnie widać, że wielu komentatorów, publicystów, blogerów, dziennikarzy i influencerów zamiast skupiać się na meritum danego zagadnienia, grzeje afery, podbija balonik czy szydzi. Puste treściowo wpisy na Facebooku czy Twitterze o poparciu dla określonych idei albo płytkie wezwania dodane do wyretuszowanych zdjęć na Instagramie nie mają na celu żadnej konstruktywnej debaty, tylko wysłanie sygnału do „swoich” – często będącego sygnalizowaniem cnoty – oraz antagonizowanie przeciwko „nieswoim”. Oraz, jakżeby inaczej, nabijania sobie polubień, zasięgów i wierności fanów.

Jeszcze jeden ważny mechanizm, przez który media społecznościowe stały się takie toksyczne, polega na tym, że bardzo łatwo jest się w nich zorganizować radykalnym czy dziwacznym grupkom ludzi. Bez nich osoby np. z zaburzeniami psychicznymi czy z upodobaniami do przemocy były rozsiane po świecie i udręczały swoje rodziny czy sąsiedztwo, ale nie miały wielkiego wpływu na społeczeństwo i politykę. Teraz to się zmieniło. Tworzą profile i grupy społecznościowo-tożsamościowe, a efekt skali robi swoje: wystarczy przecież kilkaset „stukniętych”, by zrobić na kimś internetowy lincz, zastraszyć instytucję zasypaniem jej wiadomościami e-mail ze „skargami” czy zrobieniem sztucznego oburzonego tłumu w Internecie, który zablokuje i uciszy, co najmniej tymczasowo, jakąś debatę. A także zastraszy wielu, którzy chcieliby zabrać głos.

Powyższe efekty są wzmacniane za sprawą algorytmów i interfejsu mediów społecznościowych. Posty na Facebooku, Instagramie, Twitterze, LinkedInie, Youtube czy TikToku (który według ekspertów powinien zostać zablokowany, co uczyniły już niektóre kraje – w tym miliardowe Indie) nie wyświetlają się wszystkim jednakowo, ani nawet nie według chronologii czasowej. Każdy widzi co innego – a to prowadzi do zniekształceń poznawczych między różnymi osobami. Nawet sortowanie komentarzy sprawia, że jeden użytkownik zobaczy inne wypowiedzi, a drugi inne. Z kolei opcje reakcji „haha” czy „gniew” nakręcają złe emocje i ochotę na hejt. Co jeszcze gorsze, wszystkie duże platformy społecznościowe zmniejszają z automatu zasięgi postom zawierającym linki do rozbudowanych artykułów – w myśl zasady, że użytkownik wychodzi wtedy z portalu i nie wyświetla reklam oraz nie zostawia swoich danych behawioralnych z kliknięć. A przez to coraz mniej osób czyta prasę, rzetelną publicystykę, analizy itp., marnując czas na bezmyślne przewijanie walla na platformach społecznościowych.

Demokracja ery cyfrowej

Jak w takich warunkach doprowadzić do tego, by demokracja była sprawna, skoro aktualnie wiele elementów systemu jest przeciwko niej? Zamiast dyskusji jest hejt i nagonki w Internecie, szczególnie silne wśród wyznawców ideologii woke oraz skrajnej prawicy alternatywnej. Zamiast rozważania argumentów jest szukanie haków na ich źródła („autorzy tego artykułu są tacy czy inni, więc nie będziemy w ogóle zapoznawać się z przedstawionymi w nim argumentami oraz dowodami!”). Zamiast szukania konsensusu jest licytacja na to, kto podbije stawkę radykalizmu i niestety obserwuje się, że ten skandaliczny proceder jest cynicznie usprawiedliwiany „przesuwaniem okna Overtona”.

Dziwnym skutkiem ubocznym, który zaczyna przytłaczać debatę publiczną, jest to, że te skrajne, ale agresywne i nadaktywne mniejszości prawicowe lub lewicowe doprowadzają do skupiania się w dyskursie na sprawach, które dotyczą niemal tylko tych mniejszości. Tymczasem debata skupia się wokół  bezsensownych, skrajnych lub radykalnych wątków, a siły przerobowe dziennikarzy, analityków, polityków czy ekspertów są marnotrawione. To również nie sprzyja demokracji.

Kluczem do sprawnej demokracji jest bowiem pluralistyczna, merytoryczna i konstruktywna krytyka. Niestety coraz więcej osób myli ją z hejtem, linczem, nękaniem, szyderstwem i przerzucaniem się obelgami. W tym sensie i kontekście można się nawet upiornie zastanowić, czy Jorge z Burgos w „Imieniu Róży” nie miał odrobiny racji, chcąc ustrzec świat przed satyrą, parodią i szyderstwem.

Agresywna mniejszość skrajnej lewicy i skrajnej prawicy upowszechniła taki sposób „komunikacji”, na który w realnym świecie każdy w miarę przyzwoicie wychowany człowiek jest odporny. Nie bez znaczenia jest też to, że w Internecie nie mamy realnie do czynienia z drugą osobą, tylko widzimy jej awatar i czytamy komentarze, to z kolei ułatwia jej odczłowieczenie i „zaatakowanie”. Poza tym w świecie niewirtualnym nawet po ostrej wymianie zdań można się zrelaksować i iść na kawę, piwo, kolację, spacer itp., podczas gdy w mediach społecznościowych po kłótni zamiast się zdystansować i zapoznać personalnie, dalej się radykalizujemy.

Jak uratować demokrację przed cyfrową anarchią?

Gdy człowiek zda sobie sprawę z tego, co zaszło w społeczeństwach demokratycznych przez ostatnie dwie dekady, trochę później uświadomi sobie, że zmiany te poszły tak daleko, iż nie da się ich już cofnąć. Negatywne konsekwencje „cyfrowej psychozy” i jej wpływu na realne życie i politykę będą się za nami ciągnąć zapewne już do końca XXI wieku. To nie napawa optymizmem, ale zarazem powinniśmy zacząć działać, aby te szkodliwe efekty wpływu mediów społecznościowych i polaryzacji zacząć czym prędzej ograniczać, ponieważ nie jest to gra zero-jedynkowa. Możemy przecież uratować, co się da, i na bazie tego działać dalej, by demokracje zachodnie nie stały się za kilka dekad autorytarnymi anarchiami lub innymi posępnymi systemami. Ale jak to zrobić?

Zasadniczym aspektem jest regulacja mediów społecznościowych. Tak samo, jak gdy z samochodów czy samolotów zaczęto korzystać masowo i wobec tego dla bezpieczeństwa należało stworzyć przepisy, mechanizmy bezpieczeństwa itp., identycznie trzeba postąpić w kontekście wielkich platform cyfrowych. I to nie tylko w zakresie polaryzacji społecznej, ale też budowanych przez nie oligopoli, niszczenia lokalnych i niszowych miejsc w sieci, szpiegowania użytkowników. Częściowo problemem tym zajmuje się „Akt o usługach cyfrowych” Unii Europejskiej, który wkrótce wejdzie w życie i który, jeśli będzie przestrzegany, po części ucywilizuje Internet, zwany obecnie „Cyfrowym Dzikim Zachodem”.

Zwiększenie odpowiedzialności wielkich korporacji technologicznych, odanonimizowanie Internautów na platformach o dużej skali działania, system możliwości odwołania się od banów i karania osób hejtujących i robiących nagonki w sieci, dbanie o pluralizm i wolność wypowiedzi w ramach dobrej woli i konstruktywnej dyskusji – wszystko to powinno działać analogicznie, jak gdyby tego rodzaju przestępstwa popełniano w świecie realnym, ponieważ, poprzez Internet, bardzo silnie na niego oddziałują.