Sytuacja osób LGBT w Ukrainie

Sytuacja osób LGBT w Ukrainie to obraz pełen kontrastów. Z jednej strony widać rosnącą akceptację społeczną i presję na zmiany prawne, wzmocnioną przez proeuropejski kurs kraju. Z drugiej strony utrzymują się luki w ustawodawstwie, a codzienne życie wielu osób wciąż naznaczone jest dyskryminacją i poczuciem zagrożenia.

Podstawy prawne: częściowa ochrona, brak równości

Ukraina zdepenalizowała homoseksualność już w 1991 roku. Od tego czasu wprowadzono pewne mechanizmy ochronne. W 2015 roku, w ramach dostosowywania prawa do standardów unijnych, do Kodeksu Pracy wpisano zakaz dyskryminacji ze względu na orientację seksualną. Siedem lat później, w 2022 roku, ustawa medialna zakazała mowy nienawiści motywowanej orientacją seksualną i tożsamością płciową.

Największym wyzwaniem pozostaje brak prawnego uznania związków par jednopłciowych. Ukraińska konstytucja z 1996 roku definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny. Mimo złożenia w marcu 2023 roku projektu ustawy o związkach partnerskich (Bill 9103), prace nad nim są blokowane w parlamencie przez konserwatywnych deputowanych, jak informuje organizacja Nash Svit Center.

Ważnym krokiem było orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z czerwca 2023 roku. Trybunał stwierdził, że Ukraina, nie zapewniając parom jednopłciowym żadnej formy prawnego uznania, narusza zakaz dyskryminacji oraz prawo do poszanowania życia rodzinnego.

Sytuacja osób LGBT w Ukrainie a wpływ wojny

Pełnoskalowa inwazja Rosji w 2022 roku w nieoczekiwany sposób wpłynęła na debatę o prawach osób LGBT+. Tysiące gejów, lesbijek, osób biseksualnych i transpłciowych służy w ukraińskiej armii, a ich widoczność stała się silnym argumentem na rzecz wprowadzenia związków partnerskich. Żołnierze i żołnierki podkreślają praktyczny wymiar problemu: brak prawa do informacji o stanie zdrowia partnera, dziedziczenia czy podejmowania decyzji medycznych.

Wojna przyniosła też specyficzne wyzwania, zwłaszcza dla osób transpłciowych. Problemy dotyczą zmiany danych w dokumentach w czasie mobilizacji oraz ryzyka dyskryminacji w strukturach wojskowych.

Paradoksalnie, agresywna, homofobiczna propaganda Kremla wzmocniła w Ukrainie postrzeganie praw osób LGBT+ jako elementu proeuropejskiego wyboru i sprzeciwu wobec rosyjskiego modelu autorytarnego.

Gwałtowna zmiana nastrojów społecznych

Dane sondażowe pokazują niezwykle szybką ewolucję postaw Ukraińców i Ukrainek. Według badań Kijowskiego Międzynarodowego Instytutu Socjologii (KMIS), odsetek osób negatywnie nastawionych do społeczności LGBT+ spadł z około 60% w 2016 roku do 32,1% w 2024 roku.

Najnowsze dane, cytowane w raporcie organizacji ILGA-Europe, wskazują, że już 70,4% Ukraińców popiera równe prawa dla osób LGBTI. Znacznie bardziej otwarte jest młodsze pokolenie.

Jednak za tymi liczbami kryje się bardziej skomplikowana rzeczywistość. Badania wśród uchodźców LGBT+ z Ukrainy pokazują, że codzienna homofobia, brak możliwości bezpiecznego coming outu w rodzinie czy pracy oraz poczucie zagrożenia są wciąż powszechnym doświadczeniem. Tolerancja jest wyraźnie wyższa w dużych miastach, takich jak Kijów czy Lwów, niż na prowincji, gdzie silny wpływ zachowują konserwatywne środowiska religijne.

Bezpieczeństwo i przestępstwa z nienawiści

Przemoc motywowana nienawiścią wobec osób LGBT+ pozostaje poważnym problemem. Incydenty, często z udziałem skrajnie prawicowych grup, nasilają się zwłaszcza przy okazji wydarzeń publicznych, takich jak marsze równości.

Ochrona prawna w tym zakresie jest niewystarczająca. Kodeks karny nie zawsze jednoznacznie wskazuje orientację seksualną i tożsamość płciową jako przesłanki przestępstwa z nienawiści. W efekcie wiele takich spraw jest kwalifikowanych jako zwykłe wykroczenia, a sprawcy unikają odpowiedzialności.

Jednocześnie organizacje pozarządowe odnotowują pozytywną zmianę w postawie policji. W dużych miastach funkcjonariusze są znacznie bardziej skorzy do współpracy przy zabezpieczaniu wydarzeń społeczności LGBT+ niż jeszcze dekadę temu.

Ukraina na tle Europy

W rankingu "Rainbow Europe Map" publikowanym przez ILGA-Europe, Ukraina w 2023 roku zajmowała 39. miejsce na 49 państw pod względem poziomu równouprawnienia osób LGBTI. To wynik zbliżony do Litwy i Rumunii.

Mimo niskiej pozycji, długoterminowy trend jest wzrostowy. Ogólny wynik kraju w indeksie wzrósł z około 12% w 2013 roku do ponad 20% w ostatnich latach. Eksperci i ekspertki z ILGA-Europe podkreślają "znaczący wzrost poparcia społecznego" dla praw osób LGBTI, nawet jeśli nie przekłada się on jeszcze na przełomowe zmiany w prawie. Aspiracje europejskie Ukrainy i wymogi akcesyjne mogą stać się kluczowym motorem dalszych reform.