Wielcy i niezapomniani: Maria Komornicka

- Krzysztof Tomasik -

Komornicka urodziła się w 25 VII 1876 roku w Grabowie pod Kozienicami. Odebrała staranne, domowe wykształcenie i szybko odkryty został jej talent literacki. Uznana niemal za "cudowne dziecko" już jako 16-latka debiutowała opowiadaniami w "Gazecie Warszawskiej". Dwa lata później wyszedł zbiór "Szkice". Wówczas wyjechała studiować do Cambridge, skąd wróciła po niespełna pół roku. W 1895 r. wspólnie z dużo starszymi i bardziej znamienitymi kolegami: Wacławem Nałkowskim i Cezarym Jellentą wydała "Forpoczty" - manifest, który miał zwiastować nadejście nowego w literaturze. Okres do 1907 r. był dla Komornickiej dość płodny, publikowała zarówno poezję, prozę, jak i cenione artykuły krytyczne w słynnej "Chimerze".

Jan Lorentowicz wspominał ją po latach: "Urody była miernej. Drobna, ubrana skromnie, wywierała wrażenie raczej młodego chłopca, co jeszcze bardziej podkreślały krótkie, po męsku ostrzyżone włosy, dość rzadkie w owch czasach u kobiet." Trudno stwierdzić jakiego okresu życia Komornickiej może dotyczyć ten opis, zachowało się tylko jedno jej zdjęcie na którym włosy ma akurat długie, zebrane z tyłu głowy. Inni współcześni nic nie piszą o "męskim" wyglądzie, więc mało prawdopodobnie by faktycznie różniła się znacznie od ówczesnych kobiet. Jeszcze bardziej zagadkowe niż wygląd było małżeństwo, które Komornicka zawarła z Janem Lemańskim w czerwcu 1898 roku. Ten starszy o 10 lat poeta okazał się osobnikiem z poważnymi problemami psychicznymi, powodowany zazdrością już w czasie podróży poślubnej próbował postrzelić żonę. W roku 1900 ogłoszono oficjalną separację pary. W późniejszej twórczości Lemańskiego coraz wyraźniejsza stawała się obsesyjna niechęć do kobiet. Pod koniec życia pracował jako cenzor filmowy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Zmarł w 1933 r., niedługo po kolejnej próbie samobójczej.

Nieudane małżeństwo utwierdziło tylko opinię o Komornickiej jako skandalistce i ekcentryczce, ale nie miało znaczącego wpływu na jej tryb życia. Przełomem był dopiero rok 1907, Maria przeistoczyła się wówczas w Piotra Odmieńca Własta. Miało to miejsce w Poznaniu, gdzie zatrzymała się jadąc z matką do Kołobrzegu. Wcześniej kazała sobie wyrwać wszystkie zęby, by uzyskać nowy kształt twarzy, teraz dopełniła dzieła paląc damski strój i przywdziewając męski. Z krótko ostrzyżonymi włosami, które potem regularnie będzie skracać, staje się Piotrem i w ten sposób każe się do siebie zwracać. Tak rozpoczyna się wieloletnia tułaczka po zakładach dla obłąkanych, a potem miejscach odosobnienia u boku rodziny.

Dziś, niemal sto lat po wydarzeniach, które rozegrały się w poznańskim hotelu trudno wyjaśnić ten swoisty akt tansseksualizmu. Maria nie tylko stwierdziła, że jest mężczyzną, ale także uznała się za nowe wcielenie Piotra Własta, legendarnego założyciela rodu Dunin-Wąsowiczów z którego pochodziła jej matka. Nie był to zresztą przypadkowy wybór, już recenzje w "Chimerze" podpisywane były pseudonimem "Włast", potem przyszło zainteresowanie protoplastą rodu, aż wreszcie całkowite z nim utożsamienie.

Choć od 1903 roku Komornicka cierpiała na zaburzenia psychiczne, które po raz pierwszy dały o sobie znać w czasie pobytu w Paryżu, trudno uznać całą historię za atak choroby, decydujące wydają się raczej czasy w których przyszło jej żyć. Maria bardzo szybko osiągnęła bowiem praktycznie wszystko, co twórczyni pod koniec XIX wieku mogła osiągnąć. Mając świadomość, że przewyższa intelektualnie nie tylko wiele kobiet, ale i większość mężczyzn nie potrafiła odnaleźć się w kulturze w której tylko z powodu płci była właściwie podczłowiekiem, nie mogła brać udziału w wyborach, studiować, a nawet w pełni o sobie decydować. Z podobnym problemem musiała się zetknąć właściwie każda rozumniejsza kobieta epoki, niespełna 15-letnia Nałkowska pisała w "Dzienniku": "Mężczyzna może poznać pełnię życia, bo w nim żyje jednocześnie mężczyzna i człowiek. Dla kobiety zostaje tylko ułamek życia - musi być albo człowiekiem, albo kobietą." (5 XI 1899). Komornickiej w swoistej metamorfozie bardziej niż o stanie się mężczyzną chodziło właśnie o stanie się człowiekiem.

Ciekawe wydaje się porównanie różnic jakie zaszły w postrzeganiu świata przez Komornicką po przemianie w Piotra. Maria zdecydowała, że nie będzie mieć dzieci, a jej sztuka "Skrzywdzeni" prezentowała małżeństwo niczym wieczną walkę o władzę, nie brakowało tak drastycznych kwestii jak gwałt małżeński. Włast natomiast doceniał w pełni macierzyństwo, a w jego twórczości nie brakowało namiętnych erotyków. Podobnie z kwestią praw kobiet. Dla Komornickiej szczególnym ciosem było poznanie Anglii, która musiała wydawać się wcześniej emancypacyjnym rajem, a okazało się, że wiele zostało tam jeszcze do zrobienia, aby osiągnąć stan względnej równości; Piotr ze spokojem przyjmuje zmiany zachodzące w sytuacji kobiet, jest zresztą przekonany, że to raczej kwestia przyszłości.

Życie Piotra Odmieńca Własta trwało dłużej niż Marii Komornickiej. I choć oboje tworzyli, niewiele z jego twórczości ujrzało światło dzienne. Dziś znane są niektóre błagalne listy wysyłane z zakładu dla obłąkanych, nie mógł pojąć, że tylko z powodu stroju jest leczony i wykluczony ze społeczeństwa: "Dziwię się, że robisz mi wyrzuty o spódnicę. Nie zasługuję na to. Co do bluzki , to za ciasna. Peleryny używam" - pisał w 1907 do ukochanej matki, która przejęła kontrolę nad jego egzystencją i decydowała o dalszym zamknięciu. Nie przekonywały jej nawet najbardziej rozpaczliwe zapewniania: "przecie WARYATEM NIGDY NIE BĘDĘ, - choćbyście spiętrzyli nade mną cały stos 'dowodów' najautentyczniejszych." (17 VI 1909).

Wybawieniem od zakładów dla obłąkanych okazał się wybuch wojny w 1914 roku. Przeniesiono go wówczas do rodzinnego Grabowa, gdzie mógł żyć nikomu nie wadząc i nie mając kontaktu ze światem. Tam powstało najważniejsze dzieło Własta, zbiór poezji z lat 1917-27 "W Grabowie podczas wojny. Xięga poezji idyllicznej" do dzisiaj pozostający w rękopisie, a dedykowany matce. Prof. Bogdan Zakrzewski wspominał, że Piotr był przyjaznym i bardzo ciekawym rozmówcą, jedynym warunkiem było, aby zwracając się do niego zachowywać męską formę.

W Grabowie Włast przeżył trzydzieści lat. Jego monotonne życie powoli dobiegało kresu, ostatnie lata spędził w domu starców, chory, nie mogąc ze względu na artretyzm wstawać z łóżka. Nie żyła już wówczas matka, były mąż, ojciec, Nałkowski, Jellenta. Nie wiadomo czy to kapitulacja czy jakaś wewnętrzna przemiana sprawia, że listy i kartki do siostry znowu zaczyna podpisywać imieniem "Maria". Czasem pojawia się nawet żeńska forma gramatyczna, czasem połączenie znajdują wszystkie używane w ciągu całego życia nazwiska. List z 14 XII 1947 podpisuje: "Maria Komornicka-Lemańska (P.O.Włast = Piotr Odmieniec Włast)." Żartem losu można nazwać śmierć Komornickiej/Własta akurat w Dzień Kobiet, umiera 8 marca 1949 roku.

Swoisty powrót z wygnania Komornickiej i zainteresowanie jej twórczością, a przede wszystkim biografią, pojawiło się już w latach 60. Wówczas powstało pionierskie studium Marii Podrazy-Kwiatkowskiej, a także wyszedł zbiór "Miscellanea z pogranicza XIX i XX wieku" w dużej mierze poświęcony Komornickiej. Historia poetki była inspiracją dla Tadeusza Różewicza do napisania sztuki "Białe małżeństwo", którą na początku lat 90. przeniosła na ekran Magdalena Łazarkiewicz. Decydujący okazał się jednak słynny szkic Marii Janion "Gdzie jest Lemańska?!" z 1979 roku, a przede wszystkim powtórne go opublikowanie wraz z kolejnym studium o Komornickiej w książce "Kobiety i duch inności". Dwa lata później ukazała się monografia Edwarda Bonieckiego "Modernistyczny dramat ciała. Maria Komornicka". W ubiegłym roku wyszła książka Katarzyny Ewy Zdanowicz "Kto się boi Marii K.? Sztuka i wykluczenie".

Pod koniec lat 90. Komornicką bliżej zainteresowała się także Izabela Filipiak. Poświęciła jej swoją pracę doktorską, a także sztukę teatralną "Księga Em", która ukazała się niedawno w formie książkowej. Sama autorka tak scharakteryzowała dramat: "Księga Em dotyczy życia i transgresji Marii Komornickiej, znaczącej postaci polskiej moderny. Tytułowa Em jest jej scenicznym alter ego. Źródłami dla tego przedsięwzięcia były wypowiedzi i listy Marii Komornickiej (później Piotra Własta) do matki, przewrotne narracje z Księgi poezji idyllicznej, a także własna inwencja i fantazja." Powoli, ale konsekwentnie spełnia się przepowiednia Własta z jednego z listów do matki: "Jestem absolutnie pewien, że prędzej czy później doczekam się rehabilitacji, która niejednego spiorunuje, a nawet bardzo wielu niezłych ludzi okryje płomieniami wstydu lub bladością niepowetowanego żalu." (27 VI 1909).

Między badającymi życie Komornickiej nie ma zgody czym był jej akt transseksualizmu. Czy dziś po prostu poddałaby się operacji zmiany płci? Wówczas, gdy nie było takiej możliwości, przemiana musiała dokonać się tylko aktem woli. Największym przeciwnikiem takiej interpretacji jest Edward Boniecki, poruszający się wokół takich kategorii jak "płeć duchowa" i nie przyjmujący do wiadomości, że być może cała filozoficzna nadbudowa stworzona przez poetkę była wynikiem niemożności rozwiązania tej kwestii inaczej niż tylko w wymiarze kulturowym. Znaczące jest zresztą określenie "Odmieniec", wybrane i dodane do nowego imienia i nazwiska.

Komornicka przewija się niemal przez całe, prowadzone ponad pół wieku "Dzienniki" Zofii Nałkowskiej. Życie Nałkowskiej to właściwie przeciwieństwo biografii Komornickiej, gdy ta pierwsza domagała się na Zjeździe Kobiet Polskich w 1907 roku prawa do wolności erotycznej na równi z mężczyznami, ta druga w tym samym roku kobiecość porzuciła. Początkowo Komornicka była swoistym wzorem do naśladowania dla Zofii, dodatkowo nobilitowanym przez znajomość z ojcem Wacławem Nałkowskim. Potem były nawet próby flirtowania z Janem Lemańskim, scharakteryzowanym jako "ponury pan", wreszcie pojawiają się informacje o tragicznym losie poetki, 3 III 1914 Nałkowska zapisze: "Ciężko mi pomyśleć, gdzie podział się cudny talent i pochmurna dusza Komornickiej, zamkniętej od wielu lat w domu obłąkanych."
Wspomnienia będą wracać jeszcze wielokrotnie, jedno z ostatnich zanotowanych w "Dzienniku" warto przytoczyć w całości: "Pamięć wydobywa z głębin taką rzecz: mam lat jedenaście, jest letni wieczór, Górki. Siedzimy pod młodymi brzozami na najwyższej górce z Marynią Komornicką. Mówię swoje zachwyty nad Hamsunem, którego czytałam wówczas Pana i Głód. Jest tam opisany strach przed obłędem. Wyznaję jej, że to mnie nie przekonywa. Boję się różnych chorób, ale nigdy obłędu - tak jakoś pewna jestem swego mózgu, samego procesu myśli. A ona odpowiada, że zna ten strach. I ja milknę - myśląc, że widocznie powiedziałam źle (rozmowa była popisem z mej strony, bo Marynia była dorosła, wydała już swe Szkice i jej przyjaźń uważałam za bardzo obowiązującą). I oto po latach całych pięćdziesięciu wiem o niej, że jest obłąkana od wielu lat, zapewne już nie żyje." (29 VIII 1946).