Niebinarność

Termin niebinarność odnosi się do tożsamości płciowych, które nie mieszczą się w tradycyjnym, dwubiegunowym podziale na kobiety i mężczyzn. Jest to określenie parasolowe, obejmujące szerokie spektrum doświadczeń. Osoba niebinarna może odczuwać swoją płeć jako coś pomiędzy kategorią kobiecą a męską, jako połączenie obu lub jako tożsamość całkowicie poza tymi ramami.

Tożsamość płciowa jest wewnętrznym poczuciem tego, kim jesteśmy, i stanowi odrębny wymiar od orientacji seksualnej, która określa, do kogo odczuwamy pociąg. Niektóre osoby niebinarne identyfikują się również jako transpłciowe, inne nie.

Niebinarność w historii i różnych kulturach

Koncepcje płci wykraczające poza binarny podział nie są zjawiskiem nowym. W wielu kulturach na całym świecie od wieków istniały i istnieją społecznie uznane role, które można określić mianem trzeciej płci.

Przykłady spoza kręgu zachodniego

W Azji Południowej, m.in. w Indiach, funkcjonuje społeczność Hijra, która jest oficjalnie uznawaną kategorią płci w dokumentach prawnych w Indiach, Pakistanie czy Bangladeszu. W kulturze Samoa i innych częściach Polinezji znane są osoby Fa’afafine.

Współcześnie część rdzennych ludów Ameryki Północnej używa parasolowego terminu Two-Spirit (Dwa Duchy) do określenia tradycyjnych ról płciowych, które nie wpisują się w zachodni system binarny.

Historia w kulturze Zachodu

Również w historii Zachodu można odnaleźć postaci, których ekspresja płciowa wymykała się konwencjom. Przykładem jest żyjąca na przełomie XVIII i XIX wieku w USA osoba znana jako Public Universal Friend, która odrzuciła swoje imię i zaimki przypisane przy urodzeniu.

Współczesna terminologia zaczęła kształtować się pod koniec XX wieku. Termin „genderqueer” pojawił się w latach 90. w kręgach aktywistycznych, a jego popularyzacji przypisuje się m.in. działaczce Riki Wilchins. Określenie „non-binary” (niebinarność) upowszechniło się po 2010 roku.

Płeć, gender i nauka

Współczesna nauka rozróżnia płeć biologiczną (sex) od płci społeczno-kulturowej (gender). Płeć biologiczna odnosi się do cech takich jak chromosomy, gonady czy hormony. Gender obejmuje natomiast role społeczne, oczekiwania, a przede wszystkim tożsamość płciową, czyli wewnętrzne poczucie przynależności do danej płci.

Wiodące instytucje, takie jak Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) czy Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA), podkreślają, że różnorodność tożsamości płciowych jest naturalnym elementem ludzkiej różnorodności. W najnowszej klasyfikacji chorób ICD-11, opracowanej przez WHO, transpłciowość została przeniesiona z rozdziału zaburzeń psychicznych do kategorii związanych ze zdrowiem seksualnym, co jest krokiem w stronę depatologizacji.

Badania nad osobami niebinarnymi są nowsze i mniej liczne niż te dotyczące binarnych osób transpłciowych. Przeglądy naukowe, takie jak opublikowany w International Review of Psychiatry, wskazują na rosnącą widoczność tożsamości niebinarnych, zwłaszcza wśród młodszych pokoleń. Zwracają też uwagę na specyficzne wyzwania, z jakimi mierzą się te osoby, w tym stygmatyzację i trudności w dostępie do opieki zdrowotnej.

Dyskryminacja i jej skutki: co mówią badania?

Dane z różnych krajów pokazują, że osoby niebinarne doświadczają wysokiego poziomu dyskryminacji w wielu obszarach życia. Badania prowadzone w Stanach Zjednoczonych dostarczają konkretnych statystyk na ten temat.

Dyskryminacja w miejscu pracy

Raport Williams Institute przy UCLA School of Law z 2024 roku wykazał, że 59% niebinarnych pracowników doświadczyło w swoim życiu dyskryminacji lub nękania w pracy. Aż 45% spotkało się z dyskryminacją w procesie zatrudnienia, np. odmową przyjęcia do pracy, pominięciem przy awansie lub zwolnieniem. Połowa badanych doświadczyła nękania w miejscu pracy.

Ogólne doświadczenia

Badanie przeprowadzone przez Center for American Progress (CAP) potwierdza, że osoby transpłciowe i niebinarne zgłaszają najwyższy poziom dyskryminacji spośród całej społeczności LGBTQI+ w takich obszarach jak praca, opieka zdrowotna czy edukacja.

Szczególnym problemem jest korzystanie z przestrzeni publicznych podzielonych ze względu na płeć, takich jak toalety. Osoby niebinarne często spotykają się tam z nękaniem i odmową dostępu. Badania wskazują na silny związek między dyskryminacją w tym zakresie a podwyższonym ryzykiem myśli i prób samobójczych wśród młodzieży.

Uznanie prawne osób niebinarnych

Sytuacja prawna osób niebinarnych na świecie dynamicznie się zmienia. Coraz więcej państw wprowadza możliwość prawnego uznania tożsamości płciowej wykraczającej poza podział na "kobietę" i "mężczyznę".

W krajach takich jak Niemcy, Austria, Malta, Islandia, Dania, Holandia, Kanada, Australia czy Nowa Zelandia istnieją różne formy trzeciego znacznika płci w dokumentach, np. „X” lub „diverse”. W USA taką możliwość wprowadzono w paszportach na poziomie federalnym, a część stanów pozwala na oznaczenie „X” w aktach urodzenia czy prawie jazdy.

W wielu systemach prawnych przepisy antydyskryminacyjne chroniące przed nierównym traktowaniem ze względu na „tożsamość płciową” są interpretowane jako obejmujące również osoby niebinarne, nawet jeśli nie są one wprost wymienione w ustawie.

Język i zaimki

Język odgrywa kluczową rolę w afirmacji tożsamości osób niebinarnych. W języku angielskim powszechnie używany jest neutralny zaimek „they”. W języku polskim trwają poszukiwania form neutralnych płciowo, takich jak formy z końcówką „-u” lub „-x”, choć nie ma jeszcze ustalonego standardu.

Badania i rekomendacje towarzystw naukowych, w tym APA, podkreślają, że używanie właściwego imienia i zaimków ma fundamentalne znaczenie для dobrostanu psychicznego osób transpłciowych i niebinarnych. Jest to jeden z podstawowych sposobów okazania szacunku.

Najczęstsze mity i nieporozumienia

Wokół niebinarności narosło wiele mitów. Badania naukowe i historyczne pozwalają je zweryfikować.

• „Niebinarność to nowa moda”. Fakty historyczne pokazują, że tożsamości płciowe poza binarnym podziałem istniały w różnych kulturach od setek lat. Nowe są terminy i większa przestrzeń społeczna do mówienia o tych doświadczeniach.
• „To tylko kwestia ubioru i ekspresji”. Tożsamość płciowa jest wewnętrznym poczuciem, które nie zawsze jest tożsame z zewnętrzną ekspresją, czyli ubiorem czy zachowaniem.
• „Tożsamości niebinarne są zbyt niejasne, by je badać”. Choć jest to zjawisko złożone, nauki społeczne i psychologia dysponują narzędziami do jego badania. Podobnie jak w przypadku innych złożonych aspektów tożsamości, badania opierają się na samookreśleniu osób badanych.