O sztuce yaoi

- Witold Jabłoński -

W Japonii manga ma znacznie większe znaczenie niż na przykład komiks w kulturze amerykańskiej i uważana jest za pełnoprawną gałąź sztuki. Tamtejsi artyści nie skupiają się zresztą jedynie na konkretnej grupie wiekowej. Istnieją więc mangi dla dzieci, uczniów, studentów, robotników, emerytów i gospodyń domowych. Nie ma także w Kraju Kwitnącej Wiśni jednoznacznych przepisów, które dokładnie określałyby granice tego, co wolno, a czego nie wolno przedstawiać, toteż twórcy cieszą się znacznie większą swobodą, tym bardziej, że nie krępują ich rozmaite normy moralne i tabu, jakie wytworzyła w ciągu wieków pruderyjna kultura zachodnia. Są zatem w o wiele lepszej sytuacji niż europejscy i amerykańscy artyści, których w każdej chwili domorośli, katoliccy bądź purytańscy moraliści mogą oskarżyć o „szarganie wartości”, „szerzenie pornografii” itp. Jedną ze znaczących odmian owej sztuki reprezentują komiksy erotyczne, określane na Zachodzie ogólnie jako hentai (w przybliżeniu: „pornole”). Należy jednak od razu podkreślić, że choć słowo to pochodzi z języka japońskiego, w ojczyźnie mangi nie jest używane w tym kontekście, uważa się je bowiem za wulgarne i obraźliwe. Znowu dają znać o sobie różnice kulturowe w odbiorze i ocenie pewnych treści i znaczeń.

Za sprawą głównie Internetu jeden z podgatunków erotycznej mangi, zwany yaoi zrobił w ostatnich latach niebywałą karierę wśród zachodnioeuropejskiej i amerykańskiej młodzieży. Sam termin oznacza dosłownie męsko-męski seks. Zastanawiające, że równoległy nurt, yuri, opiewający damsko-damskie miłości, zyskał sobie znacznie mniejsze powodzenie. Komiksy, opowiadania i filmy tworzone w stylu yaoi prezentują więc homoseksualne pary przeżywające kolejne fazy klasycznego romansu, jak zaloty, uwiedzenie, łóżkowe igraszki, sprzeczki, zdrady, rozstania i powroty we łzach. Najczęściej kochankowie zróżnicowani są wiekowo i społecznie. Jeden z nich jest starszym i (koniecznie!) wyższym od swego partnera przystojniakiem (tzw. seme), ustawionym życiowo i pewnym siebie, czasami brutalnie gwałcącym ofiarę i nie stroniącym od sadystycznych zapędów.

Koniecznie trzeba zauważyć w tym miejscu, że zarówno sadyzm, jak i homoseksualizm mają w tradycji japońskiej erotyki niezmiernie długą tradycję i nigdy nie stanowiły sfery tabu; wystarczy wspomnieć styl życia samurajów, mających z reguły chłopięcych kochanków, zarazem uczniów i giermków, nierzadko traktowanych dosyć brutalnie, który to fakt bywał zresztą zazwyczaj ostrożnie przemilczany w tworzonych na zachodni, głównie amerykański rynek „naukowych” opracowaniach i filmach. Zainteresowanych tematem zachęcam do przeczytania znakomitej pracy Marii Newelskiej Piękni, młodzi, kosztowni. Męskie praktyki homoseksualne w Japonii okresu Edo (1600 – 1868) [Warszawa 2011].

Drugi z partnerów stanowi stronę wyraźnie podporządkowaną, jest wielkookim uczniakiem o delikatnej buzi (tzw. uke), życiowo zagubionym i wymagającym „silnej ręki”, emocjonalnym, nadwrażliwym, płaczliwym, odgrywającym zatem w owym związku rolę tradycyjnie przypisywaną kobietom. Zapewne ten fakt sprawia, że fanami tego rodzaju sztuki jest także część deklaratywnie heteroseksualnych odbiorców, nie burzy im bowiem stereotypowego obrazu świata seksualnego podporządkowania i dominacji, wpajanego od dziecka przez rodzimą kulturę. Od razu trzeba dodać jednak, że ten schematyczny podział nie występuje we wszystkich utworach spod znaku yaoi. Łagodniejsza odmiana tej sztuki, tylko aluzyjnie odnosząca się do sfery seksu, zwana shonen-ai (miłość chłopców) prezentuje też często dwóch rówieśników: pięknych, subtelnych, marzycielskich i rozpoetyzowanych. Ilustruje więc także wyparte w procesie społecznej edukacji do głębin męskiej psychiki fantazje, snute zwłaszcza w okresie dojrzewania, a dotyczące marzeń o czułej, głębokiej męskiej przyjaźni, niezmiernie często zbliżającej się, choćby nawet w sposób nieuświadomiony, do granicy homoseksualnej fascynacji.

Stąd zapewne bierze się zainteresowanie ową twórczością ze strony mieszkańców tych krajów, gdzie zwyciężyła, uformowana ostatecznie w XIX wieku, mieszczańska mentalność, nakazująca, aby mężczyzna nie okazywał uczuć, szczególnie wzruszenia i płaczu, żądająca, by na każdy przejaw „zniewieściałego” zachowania ze strony drugiego faceta (jak przytulenie, pocałunek itp.) reagował agresją lub w najlepszym przypadku wulgarnym żartem. Romanse osadzone w egzotycznym, odległym od codziennych doświadczeń świecie można jednak odbierać bez obaw, jako rodzaj współczesnej baśni, pochodzącej jakby z innej planety. Dzieją się bowiem one w fantastycznej, nierzeczywistej Nibylandii, gdzie wszyscy są młodzi, piękni, zadbani, a także noszą najmodniejsze, ekscentryczne fryzury i luksusowe ciuchy. Jeśli nawet młody chłopak pochodzi z biedniejszego środowiska niż jego władczy partner, nie wykracza to nigdy poza płasko, konwencjonalnie zarysowane tło. Występują w nich również niekiedy postaci nadprzyrodzone, jak potężne starożytne bóstwa, czy kusicielskie, androgyniczne demony, którym po prostu nie sposób się oprzeć. Świat przedstawiany w sztuce yaoi niewiele ma zatem, jak się wydaje, wspólnego z prawdziwym życiem japońskiej młodzieży i realną egzystencją tamtejszych gejów. Jest jawnie fikcyjny i dzięki temu zapewne łatwiej przyswajalny przez odbiorców z innych krajów, mających odmienne tradycje religijne i obyczajowe.

Wbrew pozorom głównymi odbiorcami sztuki yaoi i shonen-ai nie są wcale, jak mógłby pomyśleć przeciętny mieszkaniec Zachodu, homoseksualiści, lecz dorastające dziewczęta. Jeśli chodzi o Japonię, niezwykłe powodzenie tej twórczości wśród przedstawicielek płci przeciwnej daje się w pewnym stopniu wytłumaczyć buntem przeciwko traktowaniu kobiety jako istoty niższego rzędu, zawsze podległej samcowi. Romanse, w których również niektórzy mężczyźni i młodzi chłopcy używani są chwilami przedmiotowo, wyłącznie jako obiekty mające dostarczyć seksualnej rozkoszy swemu panu i władcy, stanowią zapewne dla nich nieustające źródło pocieszenia i satysfakcji. Warto jednak przyjrzeć się bliżej naszym, europejskim i amerykańskim „yaoistkom”, które w ogromnym, by nie rzec przeważającym stopniu zapełniają swą twórczością niezliczone portale.

Przez wiele wieków wmawiano kobietom w naszej równie silnie patriarchalnej kulturze obyczajowej, że sztuka erotyczna służyć winna wyłącznie zaspokajaniu męskich potrzeb. O ile za rzecz w zasadzie normalną uważano, iż mężczyzna może napawać się zarówno heteroseksualną, jak i lesbijską pornografią, o tyle zainteresowanie kobiet światem homoseksualnych związków i doznań uważano za poważne naruszenie tabu i przejaw wyuzdania, może nawet chorobliwego zwyrodnienia. Ogromna popularność sztuki yaoi wśród kobiet jaskrawo zaprzeczyła tej naiwnej i nieżyciowej tezie. Wygląda na to, że znakomita większość nowoczesnych, wykształconych, inteligentnych kobiet znacznie łatwiej przyswaja ową „dewiacyjną” erotykę niż uwięzieni w obyczajowych normach i zakazach mężczyźni. Co zatem skłania młode dziewczyny do snucia i artystycznego przetwarzania homoerotycznych fantazji? Infantylne nieco marzenie o idealnych kochankach? Chłopcy i mężczyźni, przedstawiani za pomocą wyrafinowanej, kapryśnej kreski, są zawsze nieziemsko wręcz piękni, namiętni, a przy tym uduchowieni i delikatni, nie wstydzący się objawiania uczuć i innych gwałtownych emocji. Na pewno nie przypominają nieokrzesanych kolegów z klasy ani brutalnych, zapijaczonych dresiarzy z osiedla, z którymi większość naszych dziewcząt styka się na co dzień. Sztuka yaoi pozwala także bezpiecznie smakować kobietom świat męsko-męskich miłości, niedostępny i tajemniczy, a więc przez to podwójnie ekscytujący i fascynujący, o smaku zakazanego owocu. Fakt, że bohaterowie owych historyjek nie są w żadnym stopniu zainteresowani płcią przeciwną zupełnie, jak widać, nie przeszkadza dziewczynom. Należy zatem stwierdzić, że ten gatunek japońskiej mangi dokonał niezwykłego wyłomu w naszej tradycyjnej strukturze obyczajowej. Kobiety, przez tyle stuleci uważane za istoty, którym powinno się wzbraniać dostępu do typowo męskich uciech i rozrywek, w naszych czasach biorą odwet, znalazły bowiem rodzaj sztuki, który nie tylko im odpowiada, ale w którym zdolne są także wypowiedzieć się artystycznie. Wkroczyły na dotychczas dla nich zakazany teren i czują się tam znakomicie. Trzeba uznać owo zjawisko za zupełnie nową jakość, przynajmniej w naszym regionie geograficznym. Jego skala jest przy tym tak wielka, że nie sposób zbyć go lekceważącym wzruszeniem ramion.