Wielcy i niezapomniani: Marlena Dietrich

W tych dniach, minęła 100 rocznica urodzin jednej z najbardziej fascynujących aktorek minionego stulecia - Marleny Dietrich. Urodziła się w Berlinie 27 grudnia 1901 roku, zmarła w 6 maja 1992 roku w swym mieszkaniu w Paryżu, które w ostatnich latach życia opuszczała bardzo rzadko, ukrywając się przed całym światem. Pozostawiła po sobie gigantyczną dokumentację: listy, kostiumy, rekwizyty, fotografie. Przechowywała recenzje, plakaty teatralne i filmowe a nawet bilety kolejowe. Gdy jej jedyna córka sprowadziła te przedmioty do Berlina, miasto nie chciało nawet zapłacić opłat za ich magazynowanie... Z okazji jubileuszu, w Berlinie odbywa się wiele imprez okolicznościowych, w tym wystawy tych pamiątek w Muzeum Filmu a także w Muzeum Gejowskim (Schwulenmuseum, "Marlena i trzecia płeć", do 1 kwietnia 2002 roku). Podczas uroczystości przy grobie artystki, burmistrz Berlina, Klaus Wowereit przeprosił zmarłą za to, że Niemcy nie doceniali jej wielkości za życia.

Trudno dziś zrozumieć, a nawet wytłumaczyć, jak fascynującą osobowością była Dietrich. Jej nieskrywana biseksualność, ogromny talent, bezkompromisowe poglądy na sztukę i na politykę, gwiazdorski styl bycia i życia, ale też niekwestionowany dorobek artystyczny sprawiły, że jeszcze za życia zaliczona została do filmowego Panteonu. Jej największą rywalką była "boska" Greta Garbo, która na pytanie o Dietrich odpowiadała zjadliwie: "Marlena Dietrich? Kto to jest Marlena Dietrich?" Powodów do niechęci gwiazdy Hollywoodu miały niemało. Obie utrzymywały dwór popleczników i lizusów. Każdy krok przeciwnej strony był śledzony, komentowany i z odpowiednimi uzupełnieniami kolportowany dalej. Mimo że Merlena i Greta nigdy się nie spotkały, łączyła je miłość do tej samej kobiety: Mercedes de Acosta. Wyrzuconą przez Garbo, Dietrich przyjęła z otwartymi ramionami... Walka o najwyższą pozycję w hollywoodzkiej hierarchii była bezlitosna. Dietrich użyła całego swego wdzięku, by namówić do współpracy Cecila Beatona, bliskiego przyjaciela i fotografa Garbo. Wzięty w dwa ognie, nieszczęśnik przeszedł w końcu pod jej sztandary.

Trudno dziś przecenić, jak wielkie znaczenie dla rozwoju tolerancji miał androgeniczny urok Marleny, jej upodobanie do męskich ubrań, fraka i cylindra. Legendarne są jej role w filmach "Błękitny anioł", "Maroko" i "Blond Wenus" niemieckiego reżysera Josefa von Sternberga, gdzie krótki epizod, w którym poklepywała po zgrabnych tyłeczkach rewiowe tancerki, zapewnił jej do końca życia uwielbienie lesbijskiej części publiczności. Sternberg, który podobnie jak Dietrich wybrał emigrację do USA zamiast życia w hitlerowskich Niemczech, już od jej wczesnych, berlińskich początków pracował nad wizerunkiem kobiety wyzwolonej, wyemancypowanej, niebezpiecznej. U jego boku stała cała armia kostiumologów, wizażystów i fotografów, z których większość była gejami. To właśnie z ich pomocą powstała postać, która do dziś wywiera ogromny, magiczny wpływ na publiczność. Oszczędne gesty, uwodzicielskie spojrzenie i ironiczny uśmieszek - tak Marlenę Dietrich zapamiętały całe pokolenia kinomanów.

W pisanych pod koniec życia pamiętnikach Marlena Dietrich użalała się nad "smutnym losem homoseksualistów". Ale było to już w czasach, kiedy właściwie nie miała już przyjaciół. Zgorzkniała, zdziwaczała, nie potrafiła dla nikogo znaleźć dobrego słowa. A przecież przez długie lata jej ulubionym zajęciem były niekończące się telefoniczne rozmowy z znajomymi gejami i lesbijkami, debatowanie nad aktualnymi romansami i dzielenie się ploteczkami. W berlińskim "środowisku" krążyły opowieści o jej związku z Claire Waldoff, a piosenka "Moja najlepsza przyjaciółka", którą śpiewała z Margo Lion była hitem roku 1928-go. Później, już w Hollywood uwielbiała szokować swych gości opowiadaniami o swych żeńskich podbojach. Podobno była rzeczywiście prawdziwą pożeraczką serc. Kiedy nawiązała romans z francuskim aktorem Jean Gabinem, romansowała jednocześnie z Edith Piaf. Niemiecki aktor Hans von Twardowski, który wraz ze swym przyjacielem Martinem Kosleckem należeli do emigracyjnego kółka w stolicy amerykańskiego filmu, był członkiem wspomnianego już "dworu" Marleny. Ich zadaniem było przynoszenie z miasta najnowszych plotek, podobnie jak Clifton Webb, mistrz aluzji, któremu wszystko, ale to wszystko kojarzyło się z seksem w gejowskim wydaniu.

Podczas zabawy kostiumowej w Hollywood w 1935 roku, pokazała się w szokującym ówczesną publiczność kostiumie "Leda z łabędziem", a jej przyjaciółka, Elizabeth Allan przyszła jako... Dietrich! Zrobił się z tego skandal i sensacja, prasa miała o czym pisać przez całe tygodnie. A przecież już dużo wcześnie, bo pod koniec lat 20-tych, Marlena zaryzykowała swój coming-out, ubierając się na bal w kostium "Błękitnego Chłopca" z obrazu Gainsborough. Trzeba wiedzieć, że posiadanie kopii tego obrazu było w tamtych latach znakiem rozpoznawczym gejów i oznaką przynależności do "familii". Autorem tych kostiumów był Travis Banton, gej, alkoholik i geniusz. Kiedy kariera Dietrich się załamała, wspierał ją znakomity reżyser Mitchell Leisen. Aż do śmierci przetrwała przyjaźń Marlene Dietrich i Noëlem Cowardem. Jean Cocteau i jego przyjaciel Jean Marais ubóstwiali ją, podobnie zresztą jak cała ówczesna artystyczna śmietanka Europy i Ameryki.

Fascynacja ta utrzymuje się po dziś dzień. Marlene Dietrich jest życia legendą zarówno w Niemczech, jak w swej przybranej ojczyźnie Stanach Zjednoczonych i we Francji, gdzie spędziła ostatnie lata. Odnotowując 100-lecie jej urodzin, pewien polski krytyk powiedział, że "nie miała dużego talentu". Głupców nie sieją. Marlena miała ogromny talent. Wyrastała ponad swoją epokę duchem i intelektem. Owemu krytykowi nawet dziś nie udało się jej dogonić.

Opracował: Tadeusz Sokołowski