Wiem, że trzeba wybierać

W recenzjach ciepło przyjętego (i pokazywanego m.in. w "Panoramie" na Berlinale) filmu, często pojawia się zdanie: "takie mało niemieckie kino". Nie wiem co tak naprawdę oznacza używany jako epitet termin "kino niemieckie", podobnie jak nie wiem, co oznacza termin "kino polskie", nie ma przecież wspólnej ramy dla kilku pokoleń filmowców o odmiennych gustach, charakterach i temperamentach. Jest chyba jednak coś takiego, jak pewien wspólny styl, z którym mimowolnie utożsamiamy narodowe kinematografie. Kino czeskie, wiadomo, śmiech przez łzy, Włosi - rozpasanie, Iran - asceza, Rosja - gwałt i tęsknota za Bogiem, o kinie niemieckim w tego rodzaju upraszczającym kontekście również można napisać niejedno. Że to filmy perwersyjne, ale nie namiętne, zimne, wykalkulowane, mocne, ostre, dające do myślenia, ale realizowane bez poczucia humoru itd. W każdej z tych wymuszonych, na pewno nie do końca niesprawiedliwych tez, kryje się jednak słuszność recenzenckiego sloganu towarzyszącego recepcji "Jonathana".

To bowiem film, w którym nie znajdziemy w zasadzie niczego, co typowe dla niemieckiej sztuki. Zamiast ostrości zapisu - subtelność i delikatność portretów, zamiast perwersji - zmysłowość. Odmienna jest także sceneria. Piotr J. Lewandowski zrealizował film na wsi, w samym środku lata, nie chodzi jednak o kanikułę, tylko o rzeczywistą i mentalną duchotę oraz stowarzyszoną z nią ciężką pracę na roli, w gospodarstwie. Bohaterami filmu Lewandowskiego nie są bowiem letnicy, ale autochtoni. Uroda pejzażu jest zwodnicza, w zasadzie niezauważalna, to codzienność. A życie tych ludzi zostało podporządkowane pracy, ciężkiej, fizycznej pracy, przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Starzy już się przyzwyczaili, młodzi chcą uciekać, marzą o wyrwaniu się z dziury, którą równie mocno kochają, co nienawidzą.

"Jonathan" to również film o odpowiedzialności: za życie swoje i cudze. Tytułowy Jonathan grany przez idola niemieckich nastolatków, Jannisa Niewöhnera, opiekuje się ojcem (świetna rola André Hennicke). Choroba taty się pogłębia, remisje są coraz rzadsze, wiadomo już, że droga prowadzi tylko w jedną stronę... Jonathan się jednak nie poddaje, wstaje codziennie o świcie, żeby przygotować Burghardtowi lekarstwa, pomaga mu chodzić, rozmawia. W tych dialogach syna z ojcem, zdrowego z chorym, żywego z półmartwym, pojawia się miłość, troska, ale również zazdrość o siły, których ojciec już nie ma, pretensja Jonathana o dumnie podtrzymywane rodzinne tajemnice - na przykład nie do końca wyjaśnioną śmiercią matki. Na ostatniej prostej wszystko się jednak zmienia. W domu Jonathana pojawi się wysłana do pomocy ojcu dziewczyna (Julia Koschitz), która erotycznie, zmysłowo jeszcze bardziej rozwibruje letni klimat życia w cieniu śmierci. Z kolei zamknięta w sobie, introwertyczna siostra Burghardta (jedna z największych gwiazd kina niemieckiego, Barbara Auer) pokaże inną, bardziej ludzką twarz; jednak największe zamieszanie wywoła pojawienie się we wsi Rona (Thomas Sarbacher) - przyjaciela i największej miłości ojca. Scena gejowskiego seksu w scenerii szpitalnej izolatki pomiędzy bardzo dojrzałymi mężczyznami - w tym jednym w stanie terminalnym, była bardzo ryzykowana, udała się jednak wyśmienicie. Chodzi o miłość, nie o skandal. Chodzi o uczucie.

Od tego momentu zmienia się zresztą zupełnie tonacja "Jonathana". Fotografowany dotąd w ciepłych, soczystych barwach świat Jonathana (zdjęcia Jeremy'ego Rouse'a) zaczyna się mącić i wprawiać bohatera w konfuzję. Chłopiec musi się nauczyć zaakceptować wszystko to, co od dawna podejrzewał. Że jego ojciec jest, był zawsze, gejem. Że decyzja o pozostaniu z synem na wsi, po śmierci matki, była jednocześnie ucieczką, unikiem, ale także ofiarą i poświęceniem. Wyrzeczeniem się samego siebie. Za późno dla niego na nowe życie, ale to stare, w gruncie rzeczy nieszczęśliwe i niespełnione, można jeszcze trochę chociaż uratować. Dać sobie szansę na miłość...

Piotr J. Lewandowski, młody reżyser ale już z wieloma sukcesami, pracujący od wielu lat w Niemczech - jest autorem krótkich form i ekstrawaganckich seriali, ma na koncie również nakręcony w Polsce piękny film "Janek" z nagradzaną rolą Danuty Stenki, w "Jonathanie" pokazuje bohaterów w momencie tuż przed podjęciem najważniejszej decyzji. Określeniem tego, kim są, a kim chcieliby być. Dotyczy to w tym samym stopniu Jonathana, co jego ciotki, Rona i umierającego ojca. Nieuchronna śmierć staje się mocnym tłem dla podjęcia najważniejszych decyzji. "Niepokoję się, nie wiedząc, kim będę, nie wiem nawet, kim chcę być, ale wiem, że trzeba wybierać" - pisał w "Dzienniku" młody André Gide, późniejszy Noblista, a w wyznaniu pisarza chodziło również o kwestię jego seksualności. O homoseksualizm. "Wiem że trzeba wybierać" - tego dowiedział się również Jonathan.  Wybrał siebie.