Historie rodzinne w formaldehydzie

Książka Alison Bechdel "Fun Home. Tragikomiks rodzinny" to nie tylko próba sentymentalnej podróży w głąb doświadczeń z dzieciństwa i wczesnej młodości. Analizując poszczególne rozdziały, wchodząc - zaproszeni spokojnym gestem autorki - na tereny jej intymnych wspomnień i odkrywając kolejne karty jej obrazkowego pamiętnika, dostrzegamy chęć wyrażenia, nazwania i ukojenia niezwykle mocnego poczucia żalu. Żalu niewidocznego na pierwszy rzut oka, ukrytego pod maską normalności, naturalności i amerykańskich standardów codziennego życia, wybuchającego mocno tak naprawdę tylko kilka razy. Co więcej, żal ten tuszowany jest nawet humorem. Uważny czytelnik od razu zauważy cierpką zabawę lingwistyczną w tytule: "dom śmiechu" to tak naprawdę "dom pogrzebowy" a pojęcie "tragikomiks" staje się pułapką nie tylko znaczeniową czy teoretycznoliteracką, w której łatwo zgubić trop za tym, co "tragiczne" i "komiczne". W swojej powieści graficznej Bechdel nie pokazuje też własnej złości; bohaterka komiksu (porte-parole autorki) do perfekcji opanowała duszenie w sobie negatywnych emocji. W ten sposób nieświadomie doprowadza do stanu, kiedy zaczynają one rozsadzać od środka wypielęgnowaną i wypolerowaną strukturę jej ego. Ma to swoje pozytywne strony, gdyż z rozbitego na kawałki świata Alison próbuje stworzyć siebie na nowo. Jak pisze Izabela Filipiak we wstępie do książki, składa się ona z siedmiu rozdziałów a w każdym z nich historia rodzinna Alison przedstawiona jest z innej perspektywy, w każdym z nich otrzymujemy nową konfigurację zdarzeń. Ten celnie wybrany styl wypowiedzi odwzorowuje psychiczne napięcie i poszarpaną tożsamość bohaterki.

Odzyskiwanie prawdy o sobie, zniekształconej przez toksyczne relacje z dzieciństwa i młodości, wpisane jest niejako a priori w treść i formę narracji Bechdel. Książka staje się wiwisekcją dotychczasowych doświadczeń Alison, bolesną próbą przywrócenia godności sobie i swojej przeszłości. Konstruując komiks o sobie, zajmuje się nie tylko warsztatem literackim i wynikającą z tego troską o czytelnika. Pisze także - a może właśnie przede wszystkim - dla siebie. Wydaje się, że w samym rdzeniu "historii rodzinnej z Beech Creek" umieściła Bechdel swój lęk i nadzieję na oczyszczenie, uleczenie z ran zadanych przez najbliższych, w szczególności przez ojca. Poznając kolejne strony tego polifonicznego dzieła, dokonujemy razem z autorką wglądu w najgłębszą istotę jej bólu. "Fun Home" to nie tylko powieść inicjacyjna rekonstruująca z psychoanalityczną precyzją rodzinne zawirowania i punkty krytyczne. Decydując się na tak silnie autobiograficzną tematykę, Bechdel próbuje bowiem "nadgonić przeszłość" i (parafrazując tytuł dzieła Marcela Prousta) wyruszyć na poszukiwanie straconego czasu.

Zadziwia "literackość" komiksu Bechdel. Jeśli można użyć tego słowa, to "rozgrywa się" ona na dwóch poziomach. Pierwszy dotyczy bardziej lub mniej oczywistych odniesień do treści, cytatów, zabiegów stylistycznych i konstrukcyjnych pochodzących z różnorakich dzieł i utworów, począwszy od wieloznacznego "Ulissesa", na "gotyckiej" rodzinie Adamsów skończywszy. Już pierwsza książkowa scena to wyraźne nawiązanie do mitu o Dedalu i Ikarze. Kolejne strony stanowią erudycyjne wyzwanie dla czytelnika - w tej swoistej intertekstualnej feerii nazwisk i tytułów (m.in. Henry James, Scott Fitzgerald, Albert Camus, Oscar Wilde, James Joyce, Marcel Proust) trudno odnaleźć się temu, kto nie stał się pełnoprawnym uczestnikiem i znawcą zachodniej kultury słowa. Dlaczego autorka tak bawi się literackimi tropami? Odpowiadając na to pytanie, przechodzimy na drugą płaszczyznę rozumienia "literackości" przez Bechdel, dla której intelektualne przetwarzanie codzienności i konstruowanie na tej podstawie własnych wyobrażeń na temat świata jest obroną przed cierpieniem. Fikcja literacka, w którą wkłada siebie, swoją autobiografię i swoich najbliższych, pozwala paradoksalnie na chłodne, obiektywne spojrzenie na rzeczywistość.

Co więcej - to właśnie nieustanne posługiwanie się fikcją, przebywanie w jej obrębie pozwala Alison na prawdziwy kontakt ze swoim ojcem-literaturoznawcą.

"Jaki facet, poza ciotą, darzy kwiaty tak silnym uczuciem?" - Nie sposób nie wspomnieć o homoseksualizmie, który stanowi centralny temat "Fun Home". Wydawałoby się, że ścieżki Alison i jej ojca połączą się chociaż raz z powodu ich orientacji seksualnej. W rzeczywistości jednak na przeszkodzie stoi problem akceptacji. Nie. Nie chodzi o brak akceptacji ze strony ojca, który o "coming oucie" córki dowiaduje się na kilka dni przed swoją śmiercią. Problemem jest brak samoakceptacji u samego Bechdla, który jest miłośnikiem nie tylko pięknych mahoniowych mebli, mosiężnych klamek i kwiecistych kompozycji, ale też młodych chłopców. W momencie, kiedy Alison odkrywa swoją tożsamość, kolejny raz zostaje postawiona pod murem obojętności swojego ojca. Obojętności, która znowu boli. W konsekwencji śmierć Bechdla nie wywołuje u niej większych emocji; emocje pojawiają się w momencie uświadomienia sobie, że wraz z odejściem ojca fikcja zaczyna przechodzić w rzeczywistość: "I tak, koniec ojca można by nazwać moim początkiem. Albo raczej końcem jego kłamstw, które dały początek mojej prawdzie."

"Fun home" jest czymś więcej niż tylko pismem obrazkowym, do którego przyzwyczaiła nas kultura masowa. Alison Bechdel w pełni bowiem wykorzystuje możliwości, jakie daje tworzenie i wypowiadanie się poprzez obraz. Niech nas nie zwiedzie jaskraworóżowa okładka! W jej wykonaniu komiks staje się środkiem przekazu nie tylko samej treści, ale też literackich tropów, technik i odwołań. To właśnie ze względu na intertekstualność tego dzieła nie waham się przed nazwaniem go powieścią w bachtinowskim rozumieniu tego słowa.