Trzynaście powodów

Serial Trzynaście powodów (13 Reasons Why) to jedna z najgłośniejszych i najbardziej dyskutowanych produkcji oryginalnych platformy Netflix. Oparta na powieści Jaya Ashera produkcja, której twórcą jest Brian Yorkey, a jedną z producentek wykonawczych Selena Gomez, zadebiutowała w 2017 roku i od razu stała się globalnym fenomenem, wywołując debatę na temat zdrowia psychicznego, samobójstw wśród młodzieży i odpowiedzialności mediów.

Fabuła „Trzynastu powodów”: O czym jest serial?

Akcja pierwszego sezonu rozgrywa się w fikcyjnym liceum Liberty High. Uczeń Clay Jensen (w tej roli Dylan Minnette) znajduje pod drzwiami swojego domu tajemnicze pudełko. W środku znajdują się kasety magnetofonowe nagrane przez jego koleżankę, Hannah Baker (Katherine Langford), która dwa tygodnie wcześniej popełniła samobójstwo.

Na trzynastu kasetach Hannah opowiada o trzynastu osobach i wydarzeniach, które pchnęły ją do tej decyzji. Serial prowadzony jest dwutorowo: śledzimy Claya w teraźniejszości, słuchającego nagrań, oraz poznajemy przeszłość z perspektywy Hannah. Ta struktura pozwala widzom odkrywać tajemnice liceum i relacji między uczniami.

Książka stanowiła podstawę tylko dla pierwszego sezonu. Kolejne serie rozwijają wątki postaci, które musiały zmierzyć się z konsekwencjami śmierci Hannah. Sezon drugi skupia się na procesie sądowym przeciwko szkole, trzeci na śledztwie w sprawie morderstwa Bryce'a Walkera (sprawcy gwałtów), a czwarty, finałowy, opowiada o próbach poradzenia sobie z traumą przed ukończeniem szkoły.

Trudne tematy w świecie Liberty High

Trzynaście powodów od początku poruszało szereg trudnych i ważnych społecznie tematów. W centrum fabuły znajdują się samobójstwo nastolatków, depresja i inne problemy zdrowia psychicznego. Serial w dosadny sposób ukazuje także przemoc rówieśniczą, hejt, bullying w szkole i internecie oraz wykluczenie.

Jednym z kluczowych i najbardziej wstrząsających wątków jest przemoc seksualna, której ofiarą pada m.in. Jessica Davis (Alisha Boe). Produkcja nie unika również pokazywania problemów z alkoholem i narkotykami wśród młodzieży. Wśród barwnej galerii postaci znajduje się także Tony Padilla (Christian Navarro), przyjaciel głównych bohaterów, który jest jedną z postaci LGBTQ+ w serialu.

Kontrowersje i wpływ na zdrowie psychiczne

Serial od premiery budził ogromne kontrowersje. Najwięcej krytyki dotyczyło finału pierwszego sezonu, w którym w realistyczny i graficzny sposób pokazano scenę samobójstwa Hannah. Eksperci zarzucali twórcom, że serial łamie medialne wytyczne dotyczące odpowiedzialnego przedstawiania tego tematu. Wskazywano na ryzyko romantyzowania samobójstwa i przedstawiania go jako formy zemsty.

Te obawy znalazły częściowe potwierdzenie w badaniach. Analiza przeprowadzona przez amerykański National Institute of Mental Health (NIMH) wykazała statystycznie istotny wzrost wskaźnika samobójstw w USA w grupie wiekowej 10–17 lat w miesiącach po premierze serialu. Naukowcy oszacowali, że w okresie od kwietnia do grudnia 2017 roku mogło dojść do około 195 dodatkowych zgonów, zwłaszcza wśród chłopców. Autorzy badania zastrzegli jednak, że wykazano korelację, a nie bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy.

Inne badania przyniosły mieszane wyniki. Część z nich wskazywała, że u młodych widzów z wcześniejszymi problemami psychicznymi serial mógł nasilać myśli samobójcze. Z drugiej strony, niektórzy badani deklarowali większą gotowość do rozmowy o depresji i empatię wobec osób w kryzysie.

Jak zareagował Netflix?

W odpowiedzi na falę krytyki i wyniki badań, Netflix podjął konkretne kroki. Przed odcinkami zawierającymi drastyczne sceny dodano specjalne ostrzeżenia. Platforma przygotowała także materiały edukacyjne dla rodziców i nauczycieli, które miały pomóc w prowadzeniu rozmów z młodzieżą na tematy poruszane w serialu.

Najważniejszą decyzją było usunięcie w 2019 roku graficznej sceny samobójstwa Hannah z pierwszego sezonu. Zastąpiono ją krótszą, mniej dosłowną wersją. Działania te miały na celu zmniejszenie potencjalnego negatywnego wpływu serialu na wrażliwych widzów.

Odbiór serialu i jego dziedzictwo

Pierwszy sezon Trzynastu powodów spotkał się z pozytywnym odbiorem krytyków, którzy chwalili go za emocjonalną intensywność, grę aktorską i odwagę w poruszaniu trudnych tematów. Kolejne sezony były oceniane znacznie słabiej, a recenzenci często zarzucali im niepotrzebne przeciąganie historii i epatowanie drastycznością.

Niezależnie od ocen, serial na trwałe zapisał się w historii popkultury jako produkcja, która zmusiła miliony ludzi na całym świecie do trudnej, ale potrzebnej rozmowy. Pozostaje jednak symbolem debaty o tym, jak media powinny przedstawiać problemy zdrowia psychicznego, by pomagać, a nie szkodzić.